Most economists generally focus on the inherent errors of the euro to show that Greeks, not unlike other people in the European periphery, were doomed to be the ultimate losers of a common currency which lacked federal institutions for fiscal and monetary policy. In its purity, this is the “economic narrative” that steers clear of cultural and political idiosyncrasies. After all, Italy, Spain, Portugal, Ireland and Greece are all quite different and yet they have ended up in a similar mess. The theoretical basis of the “economic narrative” is to look macroscopically at the economic forces that led, inexorably, to the current situation: a small, uncompetitive country burdened with a debt that it cannot possibly repay and whose default threatens the future of the Eurozone.

Political scientists and cultural moralists offer a different narrative for the Greek tragedy: Greeks are like a spoiled child that cooked its books and grew fatter with cheap loans it never deserved. Then, when it came time to pay, the spoiled child threw a tantrum (elections of May 6) and cried ” no”. Furthermore, the brat demanded that its creditors should keep on feeding it, or else all hell may break loose upon them. The rise of the Greek Left (Syriza party – close to 26% of the vote), as well as of fringe parties to the Right like Golden Dawn and Anexartitoi Ellines (together around 15% of the vote) seems to confirm this “cultural” narrative. Interestingly, what all these parties have in common is a belief in conspiracy theories: the “West” is trying to destroy Greece because it is jealous of its past glories, “market vultures” have their eyes in the “rich” oil and gas deposits in the Aegean, etc. They also share a belief that it is all a poker game and that Greeks ought to call Europe’s bluff.

The latest furor about the comments of Christine Lagarde, head of the IMF, is telling of the conflict between the two narratives. Lagarde took the cultural moralist position when she admonished Greeks for their tax evasion habits. Interestingly, voices to the defense of the Greeks rose mostly from the political left of center. Market ideologues and liberals, presumably closer to IMF’s economic philosophy, stayed numb and silently approved of Lagarde; which goes to show the amount of confusion that exists with the two conflicting narratives.

Like in physics where we have two theoretically unreconciled narratives (General Relativity and Quantum Mechanics) that describe the world, so in the case of Greece we have two narratives that confound us with an explanation gap. The “economic narrative” shows Greece as a victim while the “cultural narrative” presents it like a dishonest player that must be punished.

Many may rush to suggest that there is no explanation gap. In fact, many analysts have been trying to combine the narratives by suggesting that the political and social culture of Greece is what caused the huge debt as well as the current crisis of trust. However this causality claim is paradoxical. Because if we take the position that the cultural idiosyncrasies (e.g. tax evasion, rent-seeking state, tendency to believe in conspiracy theories, etc.) of Greece have led it to the current mess then we implicitly accept that market forces do not apply equally to everyone, but are subject to cultural differences. If this is true then economic theory becomes culturally relativistic.  The consequence of this is not trivial; the international system of credit is based  on assumptions about a market where players act according to their self-interest, not according to their cultural characteristics. If the latter is true, then there would always be people and countries, like Greece, which will be branded by cultural moralists as “beyond market repair” , and be doomed as the eternal pariahs of the world economy. Alas, such a conclusion begs the obvious – and rather troublesome – question: by what, or whose, criteria should we choose the cultural moralists in a world of cultural relativism?

Fast-forward two thousand years later and the self-destructive Greeks face the wrath of a new foe: the markets. Siding with socialism, the Greeks had made one more historical mistake. What is different this time is that (a) they have not yet realized their mistake, and (b) they are not pleading for mercy. Not yet. But if events unravel the way they seem only probable, Greece will be in the throes of an economic meltdown within weeks. The West, descendants of Caesar, must make up their minds once again; will they let the marching legions of default, hyperinflation and societal collapse finish Greece off? Or will they, in a renewed show of exasperated magnanimity, step in and save Greece from its historical tendency for self-destruction?

Even if the Eurozone survives a Greek exit the geopolitical fallout from a failed state in the Aegean will be enormous. It will mean that Greece will no longer be part of the West for the first time since Greek Independence in 1830.  This will create a potentially dangerous imbalance in Southern Europe, as Russia will see the opening to the Aegean it has been seeking for centuries.  In the absence of western protection over Greece Turkey might be tempted to apply hard force in order to upset the status quo in the Aegean. Israel will be further isolated from the West, since Cyprus and Greece will no longer be there to provide a  geopolitical “bridge” to Europe. Analysts have been concentrating to the hypothetical domino effect of a Greek exit from the euro as affecting economies to the west of the country. There is however a little analyzed geopolitical domino effect that affects countries to the east as well. This, in a time of great instability in the Middle East, with the United States having no stomach for military adventurism in the Arab/Islamic neighborhood, and Europe lacking a concise foreign policy.

Greece, inexorably, must be saved.

The nightmare scenario is this: Greece dances its way to a new election in mid-June, by which time money runs out. Salaries and pensions are not paid. There are bank runs and the banking system fails. People take to the streets. There are pockets of civil strife. The army is asked to intervene.  Meanwhile, people in Portugal, Spain, Italy and Ireland go to their banks and ask for their money fearing (quite rightly) contagion in the banking system. The domino effect, coupled with market worry that this is worse than 2008, sends the world economy back to recession. Obama is set to lose the election as unemployment in the US begins to soar. Germany, seeing that it is no use trying to shape the unruly southerners according to her image bites the bullet and does what it always wanted since the end of WW2: go its own way. Europe is again cut in half, or in several quarters if one adds Britain pulling out of the EU, France trying to pull the south together in one last-ditch attempt to suck up to the Germans, and the Balkans tail-spinning once again into chaos.

And all that because two years ago the wise heads in Berlin and Brussels decided to make an example out of Greece, instead of acting responsibly and trying to minimize as quickly and as effectively the fallout of the relatively small (by EU size) Greek debt.

Hope is the last to die, as they say. Indeed there might still be a chance to save Europe. But that will mean Germans start thinking like the rest of us, and the rest of us start thinking like the Germans – a tough task for all concerned.

What a pity if a year from now we look back to the 1990s and the 2000s with wistful eyes, and think of them as the best two decades the world had ever had…

And yet, as every real crisis, it holds the seeds of an opportunity for positive change. Firstly, the humiliating defeat of PASOK – the party which ruled Greece for most of the time since 1981 – is a welcome sign that the electorate sees no future in continuing with the political model of government that the Greek socialists established: a model of crony capitalism that spurned corruption and a huge national debt that is now strangulating the country and the nation. New Democracy, which tried to emulate PASOK, has been punished too for not offering an alternative.

The Greek Left has traditionally been an opportunistic coalition of protesting Marxists without any sense of political responsibility. Its spectacular rise ushers in is a new era for them where romantic ideology must face the ugly facts of government. The Left has now the unique opportunity to leave political puberty and enter political adulthood. Steering clear of maximalist rhetoric and focusing on resisting ineffective austerity it may indeed exploit the rising awareness across Europe that German hard-headedness is leading the continent and its economy to disaster. The victory of Holland’s socialists in France, the realization in Spain that more austerity will simply finish off the country, rising unemployment across the EU, are signs that Europe needs a new plan of action. The Greek Left may be just the right partner at this hour of continental crisis to help put together this new plan, this New European Deal.

The rise of the Greek Nazi party (Xrisi Avgi) was made possible by two main reasons. First and foremost has been the total lack of immigration policy that, combined with an ineffective system of policing Greece’s sea and land borders, has resulted in hundreds of thousands of destitute immigrants becoming trapped inside Greece. These immigrants have found their way in the centre of the big cities, especially Athens, turning them into ghettos. The Nazis exploited the absence of effective policing, and took the law unto their hands. They became street vigilantes. Angry and scared, the citizens of large swathes in immigrant-occupied cities rewarded them with their vote. But this vote would probably never have reached the almost 7% that the Nazis got if it wasn’t for the help they received by the Greek media. By banishing them, the Greek media garnished the Nazis with the attractive aura of the “real revolutionaries” – an image that proved irresistible to large numbers of young people. Given the fact that the Greek media have identified themselves with the corrupt establishment, the young voted for Xrysi Avgi to punish the system. They did. Unfortunately, they have also punished themselves and their country.

Nevertheless, the rise of the Nazis may prove to be a wake-up call to political parties across the spectrum. They may serve as the terrible nemesis that comes after the political hubris of thirty years of crony capitalism and corruption at every level, political, economic and social. The Greek Nazis are a bunch of criminal thugs. The fact that they will now enjoy exposure in the media as a parliamentary party will be their ultimate demise. Till then, they will taunt and ridicule the political system which allowed them to exist and thrive.

As for the liberal centre, which was completely annihilated, it is time they realized that speaking to a small intellectual elite does not win elections, no matter how powerful or clever the arguments.  If liberals wish to have a role in the future of our country they must start speaking with a voice that will make sense to the people.

The following days will be crucial for the future of Greece. Not all is lost. Politicians from Left and Right must exhibit the necessary patriotism, dexterity and political maturity in order to rise above ideology and steer the country safely away from its impeding catastrophe.

Η μετάβαση από το δάσος και τη σαβάνα στον πολιτισμό του γεωργού υπήρξε τραυματική. Στις πόλεις που άρχισαν να ξεφυτρώνουν στις κοιλάδες της εύφορης ημισελήνου και του Ινδού ποταμού οι άνθρωποι δεν αποκόπηκαν ποτέ πραγματικά από την προηγούμενη ζωή τους. Αν και ο πολιτισμός (zivilization) τους είχε μετεξελιχθεί με νέες τεχνολογίες και σε μια νέα οικονομική βάση, η κουλτούρα (Kultur) τους διατήρησε και αφομοίωσε αξίες και χαρακτηριστικά της κοινωνικότητας που διήπε την αρχική κυνηγετική ομάδα. Αυτό έγινε μέσα από ένα πλήθος συλλογικών τελετουργιών, όπως μυσταγωγικές λατρείες, αφοσίωση και υποταγή σε έναν βασιλιά-θεό, και κυρίως τον πόλεμο ως τελετουργία[2].

Οι αρχικές κυνηγετικές ομάδες αποτελούνταν από ένα μικρό αριθμό ατόμων, ωστόσο το ένστικτο της ανθρώπινης συλλογικότητας ήταν αρκετά ισχυρό ώστε να αποτελέσει συνεκτικό ιστό για μεγαλύτερες ανθρώπινες ομάδες και περισσότερο σύνθετες κοινωνικές δομές. Έτσι, οι άνθρωποι στην διάρκεια της μετάβασής τους στην γεωργία κατόρθωσαν να συνυπάρξουν ειρηνικά σε χωριά και μετά σε πόλεις, κατόπιν δε σε αυτοκρατορίες.

Έχουμε λοιπόν στην αρχαιότητα μεγάλους πολιτισμούς, όπως ο αιγυπτιακός ή ο βαβυλωνιακός, οι οποίοι είναι οργανωμένοι σε σύνθετες ιεραρχίες και καταφέρνουν να ρυθμίσουν και να ελέγξουν τη ζωή εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων-υπηκόων. Αυτό δεν συμβαίνει μόνον χάρη στην εξάσκηση βίας από μέρους των εξουσιαστών. Οι υπήκοοι των μεγάλων αρχαίων πολιτισμών δεν εκβιάζονται στην υπακοή. Συμμετέχουν μέσω της εκστατικής λατρείας του βασιλιά σε μια διευρυμένη συλλογικότητα η οποία τους θυμίζει την προγονική κυνηγετική ομάδα.

Η μεγάλη ρήξη με την προγονική και ενστικτώδη συλλογικότητα συνέβη χάρη στην Αθηναϊκή Δημοκρατία. Για πρώτη φορά στην ιστορία η εκστατική και μυσταγωγική τελετουργία της εξουσίας αντικαταστάθηκε με τον ορθολογισμό. Οι αποφάσεις θα λαμβάνονταν τώρα πιά μέσω του διαλόγου και με βάση τη λογική. Έπειθε εκείνος που είχε τη ρητορική δεινότητα και τα σωστά επιχειρήματα. Η μεγάλη αλλαγή στον τρόπο της κοινωνικής διακυβέρνησης είχε σαν συνέπεια να απελευθερωθεί το άτομο από τα δεσμά της ομάδας. Η Αθηναϊκή Δημοκρατία δημιούργησε ελεύθερους ανθρώπους με ελεύθερη συνείδηση και το δικαίωμα να την εκφράζουν. Ωστόσο η ανάδειξη της ατομικότητας δεν κατάστρεψε την ανάγκη για συλλογικότητα. Η δημοκρατική πόλις είναι ταυτόχρονα συλλογική και ατομικιστική. Οι Αθηναίοι πολίτες «ανήκουν» στην πόλη τους, ωστόσο δεν παύουν να είναι άτομα που κρίνονται ο καθένας ξεχωριστά για τις πράξεις του και το λόγο του. Οι δύο αυτές έννοιες, αν και αντιφατικές, έπρεπε τώρα να συνυπάρξουν.

Από την Αθηναϊκή Δημοκρατία και μετά ο δυτικός άνθρωπος διεκδικεί συνεχώς την ατομικότητά του, δηλαδή την απελευθέρωσή του από τα δεσμά της κοινωνίας και των υποχρεώσεων που αυτά συνεπάγονται. Διόλου τυχαία λοιπόν που από τη στιγμή που καταστρέφονται οι αρχαίοι θεσμοί της βασιλείας στην Ελλάδα ο πολιτισμός της εξελίσσεται ραγδαία και καταλήγει μέσα σε δύο αιώνες στον κοσμοπολιτισμό και το στωισμό. Στον κοσμοπολιτισμό παύει να υπάρχει η οποιαδήποτε πίστη σε μια πόλη ή πατρίδα ή ομάδα. Στον στωισμό προέχει η προσωπική ευτυχία η οποία επιτυγχάνεται μέσα της αταραξίας και της απάθειας. Και οι δυό αυτές φιλοσοφίες τις οποίες μας παραδίδει το αρχαίο ελληνικό πνεύμα καθώς αποπνέει αποτελούν την πιο ακραία μορφή ατομικισμού και απόρριψης της οποιασδήποτε συλλογικότητας. Αποτελούν συνάμα την λογική προέκταση της μεγάλης ρήξης με τη συλλογικότητα που επέφερε η εφεύρεση της δημοκρατίας.

Έκτοτε η δυτική σκέψη και κουλτούρα θα ταλανίζεται από το δίπολο ατομικότητα-συλλογικότητα. Η δυτική πολιτική σκέψη θα προσπαθεί διαρκώς να βρει τρόπο ώστε να εξισορροπηθεί η ιδέα της ατομικής ελευθερίας με την ιδέα της ένταξης σε μια κοινωνία με υποχρεώσεις. Σοσιαλιστές και φιλελεύθεροι θα κουβεντιάζουν ad nauseum και ad infinitum για το πού ακριβώς πρέπει να μπει το όριο όπου ο ατομισμός αντικαθίσταται από την κοινωνική υποχρέωση. Η συζήτηση αυτή δεν πρόκειται να τελεσφορήσει ποτέ διότι δεν έχει να κάνει με κάποια αντικειμενική λογική αλλά με την δυτική πολιτιστική ιδιοσυγκρασία. Σε κάποιους από εμάς έχει μεγαλύτερη σημασία η ατομική ελευθερία ενώ σε άλλους σημασία έχει τι κάνει το άτομο για το κοινωνικό σύνολο. Για το λόγο αυτό δεν θα υπάρξει ποτέ τέλος στη δημοκρατία (ευτυχώς).

Ο Νίτσε μας έχει δώσει μια έξοχη μεταφορά για να καταλάβουμε καλύτερα τη σημασία αυτής της μεγάλης αντίφασης της δυτικής κουλτούρας. Στην ανάλυσή του για τον κλασικό πολιτισμό της αρχαίας Ελλάδας επισημαίνει την πάλη ανάμεσα στις Απολλώνιες και Διονυσιακές πλευρές του. Ο «απολλώνιος» ορθολογισμός της Αθηναϊκής δημοκρατίας έρχεται διαρκώς σε σύγκρουση με τις «διονυσιακές» καταβολές της Ελληνικής κουλτούρας οι οποίες εκφράζονται κυρίως μέσα από το θέατρο και τις αρχαίες μυσταγωγίες, με προεξέχοντα τα Ελευσίνια Μυστήρια.

Καθώς η ιστορία συνεχίζεται και ο αρχαίος πολιτισμός χάνεται, αυτό που αναδύεται με την επικράτηση του Χριστιανισμού είναι ουσιαστικά μια νίκη του Διονύσου επί του Απόλλωνα. Ο Χριστιανισμός, η απόλυτη και απολυταρχική συλλογικότητα, ακυρώνει κάθε ορθολογισμό. Μπαίνοντας στον μεσαίωνα ο δυτικός κόσμος παλινδρομεί σε ένα πολιτικό και κοινωνικό σύστημα πριν την Αθηναϊκή αλλά και τη Ρωμαϊκή Δημοκρατία, όπου ο αυτοκράτορας-βασιλέας ενσαρκώνει τη θέληση του Θεού στη Γη. Η υποταγή των υπηκόων επιβάλλεται τώρα μέσω της θρησκευτικής τους υποταγής στη νέα συλλογικότητα που ονομάζεται Εκκλησία. Στην Χριστιανική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία δεν υπάρχει διαχωρισμός Κράτους και Εκκλησίας αφού αποτελούν στην ουσία ένα και το αυτό.

Για αρκετούς αιώνες φαινόταν ότι η εφεύρεση της ατομικότητας από τους Αθηναίους κλασικούς φιλόσοφους ηττήθηκε δια παντός από τους Χριστιανούς Πατέρες της Εκκλησίας. Ωστόσο, η ήττα ήταν πρόσκαιρη. Η ιδέα της ατομικότητας από τη στιγμή που γεννήθηκε αποδείχθηκε αδύνατον να πεθάνει. Ξαναγεννιέται λοιπόν με την Αναγέννηση. Η Ευρώπη του 15^ου αιώνα, κατακερματισμένη διοικητικά αλλά με τεράστια αποθέματα δημιουργικότητας και αυτοπεποίθησης, επαναυιοθετεί την ατομικότητα και τον ορθολογισμό. Ξεκινά έτσι μια νέα ιδεολογική πάλη του Απόλλωνα εναντίον του Διονύσου η οποία πολλές φορές αποκτά διαστάσεις πραγματικού πολέμου σε αιματοβαμμένα πεδία μαχών[3]. Περί τον 18^ο αιώνα φαίνεται ότι επέρχεται ένα είδος ανακωχής. Ο Διαφωτισμός απαιτεί τον διαχωρισμό της Εκκλησίας από το Κράτος, δίνοντας έτσι ξεχωριστά οφίκια στον Διόνυσο και τον Απόλλωνα. Το Κράτος θα κυβερνάται πλέον ορθολογικά και η εξουσία θα ελέγχεται από νόμους, κοινοβούλια και, τελικά, τον λαό. Η Εκκλησία θα πάψει να έχει πολιτικό λόγο, θα διατηρήσει όμως την επιρροή της αφού η ανάγκη των ανθρώπων να ενταχθούν στη συλλογικότητα της λατρείας παραμένει ακόμα ζωντανή.

Με τον καιρό ο Διαφωτισμός και επιστημονική επανάσταση θα επιφέρουν τεράστιο πλήγμα στην θρησκεία. Μεγάλο μέρος των Ευρωπαίων έπαψε σιγά-σιγά να πιστεύει στο Θεό ή έγιναν αγνωστικιστές. Ως αποτέλεσμα χάθηκε ένα μεγάλο μέρος της συλλογικότητας από την Ευρωπαϊκή κουλτούρα. Ο Αγγλοσαξωνικός φιλελευθερισμός και οι εμπειριστές υλιστές φιλόσοφοι έδωσαν την χαριστική βολή στην συλλογικότητα και ανύψωσαν το άτομο. Η βιομηχανική επανάσταση φάνηκε να επιβεβαιώνει ότι ο Διόνυσος είχε πεθάνει για τα καλά. Τα πάντα λειτουργούσαν με μαθηματική ακρίβεια και ψυχρή λογική. Η αλήθεια όμως ήταν διαφορετική.

Οι ολοκληρωτικές πολιτικές ιδεολογίες του 19^ου αιώνα ήρθαν να αναπληρώσουν το κενό που δημιούργησε η αμφισβήτηση της θρησκείας και της Εκκλησίας. Ο κομμουνισμός, ο φασισμός και ο ναζισμός προτείνουν νέες, υλιστικές συλλογικότητες. Η έλξη που εξάσκησαν στους Ευρωπαίους είναι γνωστή. Η Ευρώπη, με ελάχιστες εξαιρέσεις[4] υπέκυψε στις σειρήνες μιας νέας μαζικότητας που υιοθετούσε απροκάλυπτα νέες τελετές μυσταγωγίας (π.χ. στρατιωτικές παρελάσεις, σημαίες, σύμβολα, μιλιταρισμός, κλπ.). Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος και ο Ψυχρός Πόλεμος που ακολούθησε ήταν μια μάχη – άλλα μια «τελική μάχη» – ανάμεσα στον Απόλλωνα και τον Διόνυσο της δυτικής[5] κουλτούρας.

Νικητής, και πάλι, φαίνεται ότι υπήρξε ο Απόλλων. Οι δικτατορίες κατέρρευσαν και αντικαταστάθηκαν με κοινοβούλια και εκλογές. Η φιλελεύθερη κοινοβουλευτική δημοκρατία είναι, όπως είδαμε, ένα σύστημα διακυβέρνησης που λειτουργεί με βάση τον ορθολογισμό και σκοπό του έχει την προστασία και ευημερία του ατόμου. Ωστόσο ο Διόνυσος δεν πέθανε τελείως. Ζει και βασιλεύει στα ποδοσφαιρικά γήπεδα, αναβιώνει κάθε φορά που ο όχλος ξεσηκώνεται και καταστρέφει, και όχι μόνον. Η ιστορία δεν έχει φτάσει ακόμα στο τέλος της. Η «αποξένωση» που δημιουργεί ο τεχνολογικός πολιτισμός δεν είναι τίποτα άλλο από την ανάγκη του δυτικού ανθρώπου να γυρίσει πίσω στο χωριό, στην κοινότητα και από εκεί να επιστρέψει στο δάσος και την άγρια φύση. Παραμένουμε κυνηγοί και τροφοσυλλέκτες και τέτοιοι θα παραμείνουμε πάντα, εκτός και αν αποφασίσουμε να μεταβάλλουμε με τη γενετική μηχανική τους απογόνους μας.

Το δίπολο ατομικότητα-συλλογικότητα δεν αφορά μόνον σε πολιτικές επιλογές ή σε ιστορικές περιόδους. Αφορά τον καθένα από εμάς, όλους εμάς τους δυτικούς ανθρώπους. Γαλουχημένοι με τις αξίες της ατομικής ελευθερίας θα συγκρουόμαστε πάντα με την πρωτόγονη ανάγκη μας να ανήκουμε σε μια ομάδα, την οικογένεια, το χωριό, το έθνος, την «Ευρώπη» ως ιδέα. Όταν εγώ ο άθεος εμπνέομαι από τον ορθόδοξο γνωστικισμό ουσιαστικά αντιπαλεύω τον εαυτό μου. Ένα μέρος μου, το ορθολογικό, προτάσσει την αυτονομία μου ενώ το άλλο, το μη-ορθολογικό, νοσταλγεί την απορρόφησή μου σε ένα αφηρημένο Όλο. Η πρωτόγονη ανάμνηση της διάλυσης του εγώ μέσα από την έκσταση μιας συλλογικής τελετουργίας ενυπάρχει σε όλους μας, ακόμα και στους πιο ακραίους αγγλοσάξονες άθεους οι οποίοι απλά δεν είναι ειλικρινείς όταν το αρνούνται. Με κάποιο τρόπο όλοι μας πρέπει να ζήσουμε με αυτήν την τρομερή αντίφαση.

Υπό αυτό το πρίσμα οι μεταμορφώσεις της ελληνικότητας αποτελούν μια διαρκή αναζήτηση μιας συλλογικότητας. Η μεγάλη ρήξη με την ομάδα που συνέβη στα χρόνια της αθηναϊκής δημοκρατίας συνεχίζει να μας κατατρέχει, όπως ακριβώς και τους υπόλοιπους δυτικούς. Καθώς έχουμε μπει στον 21^ο αιώνα η εσωτερική αυτή αντίφαση της Δύσης θα μοιάζει προοδευτικά αδιάφορη καθώς ο κόσμος θα κυριαρχείται σταδιακά από μη-δυτικούς. Η αλλαγή δεν θα είναι ξαφνική. Οι υπάρχοντες διεθνείς θεσμοί, όπως τα Ηνωμένα Έθνη, η Παγκόσμια Τράπεζα κλπ, προϊόντα της δυτικής σκέψης, θα επιβιώσουν μάλλον απαράλλαχτοι για τουλάχιστον μία ακόμα γενιά.  Αυτό που θα αλλάξει είναι ότι οι αξίες της ατομικής ελευθερίες, το Απολλώνιο δηλαδή μέρος της δυτικής σκέψης, θα δέχονται ολοένα και περισσότερες και ισχυρότερες προκλήσεις από κουλτούρες – την Κινεζική ή την Ινδική -  οι οποίες δεν διακατέχονται από τις αντιφάσεις μας.

Πολλή μεγάλη συζήτηση γίνεται για την επιρροή του τεχνολογικού πολιτισμού και των media. Ωστόσο αυτά κατηγοριοποιούνται υπό τον όρο “Zivilization”, και όπως είδαμε έχουν μεγάλη σημασία μεν, αλλά όχι διαχρονική ούτε διαπολιτιστική. Για παράδειγμα το Ιντερνετ: είναι βεβαίως ένα προϊόν του δυτικού τεχνολογικού πολιτισμού αλλά ως προς την κουλτούρα (Kultur) του είναι ουδέτερο. Η κάθε κουλτούρα χρησιμοποιεί τα τεχνολογικά μέσα (π.χ. το Ίντερνετ, τα ρομπότ, τους διοικητικούς θεσμούς) για να εκφράσει ή να επεξεργαστεί τις δικές της αξίες και ιδέες. Η κουλτούρες αφομοιώνουν τους πολιτισμούς ενώ σπάνια συμβαίνει το αντίθετο[6]. Για αυτό είναι σημαντικό να βλέπουμε το δάσος και όχι μόνον τα δέντρα. Σε έναν μελλοντικό κόσμο που θα κυριαρχείται οικονομικά από μη-δυτικές κουλτούρες θα πρέπει να αναμένουμε ότι ο παγκόσμιος τεχνολογικός πολιτισμός θα αρχίσει να παίρνει μια διαφορετική ροπή.

Για αυτό σήμερα στη Δύση χρειαζόμαστε την τέχνη περισσότερο από ποτέ. Η κρίση του δυτικού καπιταλισμού είναι συνάμα και μια κρίση αξιών όπου η ατομικότητα αντιπαλεύει για άλλη μια φορά τη συλλογικότητα. Αυτή η πάλη είναι εξουθενωτική από μόνη της. Όταν πλαισιώνεται από μια παγκόσμια οικονομική κρίση τότε οδηγεί στην απώλεια εμπιστοσύνης των δυτικών πολιτών στο πολιτικό τους σύστημα. Ταυτόχρονα όμως, και αυτό είναι ένα σημαντικό φαινόμενο, τους πολιτικοποιεί. Στην Ελλάδα και αλλού παρατηρήσαμε να βγαίνουν στο δρόμο και να διαμαρτύρονται άνθρωποι που δεν είχαν κάνει ποτέ μέχρι τότε καμία πολιτική πράξη. Αυτοί οι άνθρωποι, χωρίς συγκεκριμένα πολιτικά αιτήματα, οι «αγαναχτισμένοι», κλεισμένοι στον εαυτό τους για χρόνια γεύτηκαν για πρώτη φορά τη δύναμη και τη συγκίνηση της συλλογικότητας. Ξαφνικά άκουγες ένα σωρό ανόητα πράγματα, ενώ τα αριστερά κόμματα έτρεξαν να τους καπελώσουν και να τους οικειοποιηθούν.

Την τελευταία φορά που συνέβη αυτό, πριν έναν περίπου αιώνα, είδαμε στην Ευρώπη να επιστρέφει με σαρωτικό τρόπο η ιδεολογία της εκστατικής συλλογικότητας με τη Οκτωβριανή Επανάσταση στην αυτοκρατορική Ρωσία και με την άνοδο των Ναζιστών στη Γερμανική Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Θεωρώ ωστόσο ότι θα πρέπει να κρίνουμε με όσο το δυνατόν διαυγή τρόπο αυτά που βλέπουμε και ακούμε, και να μην αφήνουμε να μας παρασύρει το συναίσθημα. Ο μόνος σύμμαχος που έχουμε για να διατηρήσουμε στην πνευματική μας διαύγεια είναι η τέχνη.

Η τέχνη είναι το μοναδικό μέσο δημιουργικού διαλόγου ανάμεσα στους δύο αντιφατικούς πόλους της ευρωπαϊκής σκέψης και ψυχής. Όσο περιθωριοποιείται η τέχνη τόσο θα χάνεται ο διάλογος. Κι όταν ο διάλογος χαθεί αυτό που συνήθως κερδίζει είναι το πρωτόγονο ένστικτο της αφομοίωσης στο αφηρημένο, ή το λιγότερο αφηρημένο, Όλον: ο άνθρωπος γίνεται μαζάνθρωπος και οι πολίτες όχλος.

Αν θέλουμε να διατηρήσουμε τις ατομικές ελευθερίες μας, αν επιζητούμε να αποφύγουμε φασισμούς κάθε μορφής, πρέπει να είμαστε πάντα σε δημιουργική εγρήγορση.  Δεν είμαστε ούτε Κινέζοι, ούτε Ινδοί, ούτε Ιάπωνες. Μπορούμε να θαυμάζουμε αυτούς του μεγάλους πολιτισμούς, να μαθαίνουμε πολλά από αυτούς, να τους συγκρίνουμε ή να τους κριτικάρουμε με τρόπο δημιουργικό, αλλά δεν θα πάψουμε ποτέ να είμαστε τέκνα μια άλλης κουλτούρας και μιας άλλης σκέψης, με τις οποίες δεν έχουμε άλλη επιλογή παρά να συμφιλιωθούμε.

Από τον Όθωνα Ι ξεκινά η μακρά ιστορική περίοδος της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας η οποία θα λήξει το 1805 εξαιτίας των Ναπολεονικών πολέμων. Ο Ναπολέων δεν έμεινε βέβαια ανεπηρέαστος από την αίγλη του αυτοκρατορικού τίτλου. Ενθυμούμενος την προγονική σχέση της Γαλλίας με τον Φράγκο Καρλομάγνο εστέφη και ο ίδιος αυτοκράτορας κι έστρεψε τις βλέψεις του στην διάλυση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Ονειρεύτηκε μάλιστα την Κωνσταντινούπολη ως πρωτεύουσα μια αναγεννημένης Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας που θα ένωνε όλη την Ευρώπη – υπό την Γαλλική, φυσικά, κυριαρχία.

Ο Ναπολέων ηττήθηκε στο Βατερλώ το 1815, ωστόσο αν κανείς θεωρήσει ότι η τελευταία αυτοκρατορική οικογένεια της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, οι Αψβούργοι, διατήρησαν την εξουσία τους στην Αυστρία και την Ουγγαρία μέχρι τη λήξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου το 1918, τότε η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, ως ιδέα και θεσμός δεν εγκατέλειψε ποτέ το Ευρωπαϊκό έδαφος και πνεύμα από την εποχή του Αύγουστου Οκταβιανού.

Το τέλος του Μεγάλου Πολέμου σήμανε το τέλος των αυτοκρατοριών, ή έτσι τουλάχιστον φάνηκε στην αρχή. Μέχρι που λίγα χρόνια αργότερα εμφανίστηκαν δύο ολοκληρωτικά ευρωπαϊκά καθεστώτα που αμφότερα έκαναν αναφορές στην αρχαία ή την μεσαιωνική «Ρώμη»: η φασιστική Ιταλία του Μουσσολίνι και η ναζιστική Γερμανία του Χίτλερ. Η ιδεολογία του Τρίτου Ράιχ οραματιζόταν μια αναγεννημένη Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία του Γερμανικού Έθνους που θα εξαπλωνόταν προς ανατολάς, έχοντας πρώτα καθυποτάξει και ενώσει όλους τους ευρωπαϊκούς λαούς υπό το στιβαρό, Άρειο, σκήπτρο της. Το Τρίτο Ράιχ βρήκε το άδοξο τέλος του όταν ο Κόκκινος Στρατός μπήκε νικητής στο Βερολίνο το 1945. Η Ευρώπη, αντί να ενωθεί σε μια μεγάλη γερμανική αυτοκρατορία, βρέθηκε χωρισμένη σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα.

Η ιδέα μιας πανευρωπαϊκής αυτοκρατορίας αν και ενέπνευσε πολλούς δικτάτορες, βασιλείς και δούκες ανά τους αιώνες, δεν στερήθηκε επικριτών. Ο Διαφωτισμός ήταν εναντίον της αυτοκρατορική ιδεολογίας. Όντας ένα επαναστατικό κίνημα που αποσκοπούσε στην απελευθέρωση του ατόμου θεώρησε τους αυτοκρατορικούς θεσμούς ως αναχρονιστικό εμπόδιο. Ο Βολταίρος ειρωνεύτηκε την Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία λέγοντας ότι ούτε Αγία ήταν, ούτε Ρωμαϊκή, ούτε Αυτοκρατορία. Ο κοινοβουλευτισμός, εμπνεόμενος από τις αξίες του Διαφωτισμού, στάθηκε επίσης εχθρικός απέναντι στην ιδέα μιας Ευρωπαϊκής αυτοκρατορίας. Αλλά στα μέσα του 20^ου αιώνα, με τη φρίκη δύο ολοκληρωτικών πολέμων να έχουν σημαδέψει την Ευρώπη και το τείχος του Βερολίνου να την χωρίζει στα δύο, η ιδέα μιας ενωμένης πολιτικά ηπείρου επανήλθε.

 Pan-Europa: Η αυτοκρατορία ξαναγεννιέται

Το 1957, δέκα περίπου χρόνια μετά τη λήξη του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου, υπογράφεται η συνθήκη της Ρώμης με την οποία ιδρύθηκε η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ), ο πρόδρομος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Από την αρχή της ίδρυσης της ΕΟΚ ο στόχος για την ομοσπονδοποίηση της Ευρώπης ήταν σαφής. Μαζί με την ΕΟΚ είχαν προταθεί μια Αμυντική Ένωση καθώς και μια Πολιτική Ένωση, οι οποίες όμως δεν συνεστάθησαν επειδή κατέστη προφανές ότι το Γαλλικό Κοινοβούλιο δεν θα τις επικύρωνε.

Έχει ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον η διατύπωση του οράματος μιας ομόσπονδης Ευρώπης. Πατέρας της σύγχρονης πανευρωπαϊκής ιδέας θεωρείται ο Ριχάρδος-Νικόλας von Coudenhove-Καλλέργης, ένας Αυστρο-ούγγρος ευγενής, ο οποίος το 1923 εξέδωσε ένα βιβλίο με τον τίτλο «Pan-Europa». Η μητέρα του Ριχάρδου-Νικόλα ήταν Γιαπωνέζα ενώ ο ίδιος ήλκε μέρος της καταγωγής του από τους Κρητικούς Καλλέργηδες. Το 1300 ο Αλέξιος Φωκάς-Καλλέργης, πρόγονος του Ριχάρδου-Νικόλα, είχε υπογράψει εκ μέρους των Κρητικών την προσχώρηση της Κρήτης στην Γαληνότατη Δημοκρατία της Βενετίας.

Ο Ριχάρδος-Νικόλας ήταν μια έντονη προσωπικότητα που άσκησε τεράστια επιρροή στο όραμα μιας αναγεννημένης, ενωμένης Ευρώπης. Οι περιπέτειές του κατά τη διάρκεια του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου αποτέλεσαν τη βάση πάνω στην οποία φτιάχτηκε ο φανταστικός χαρακτήρας του Victor Laszlo στην ταινία Καζαμπλάνκα. Εκείνος ήταν που πρότεινε το 1955 ως Ευρωπαϊκό Ύμνο την Ωδή στη Χαρά του Μπετόβεν, μια πρόταση που έγινε αποδεκτή από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο δεκάξι χρόνια αργότερα. Όμως αυτό που είχε ιδιαίτερη πολιτική σημασία ήταν η οργάνωση από τον Ριχάρδο-Νικόλα της Ευρωπαϊκής Κοινοβουλευτικής Ένωσης (EPU) το 1947. Μιλώντας στην πρώτη σύνοδο της EPU o Ριχάρδος-Νικόλας von Coudenhove-Καλλέργης υποστήριξε την δημιουργία μιας ενιαίας αγοράς με σταθερό νόμισμα ως το όχημα με το οποίο η Ευρώπη θα ανοικοδομούνταν από τις στάχτες του πολέμου. Αυτό ήταν το όραμα που γέννησε την Ενωμένη Ευρώπη στην οποία ζούμε σήμερα.

Ίσως μία από τα λιγότερες γνωστές πτυχές της ρητορείας του von Coudenhove-Καλλέργη είναι ότι συχνά υποστήριξε την αναβίωση της αυτοκρατορίας του Καρόλου του Μεγάλου.

Η ιδεολογία του Ευρωπαϊκού φεντεραλισμού η οποία διατρέχει την οικοδόμηση της Ενωμένης Ευρώπης είναι η προσπάθεια για την αναβίωση μιας πανευρωπαϊκής αυτοκρατορίας. Αν και οι Ευρωπαίοι φεντεραλιστές δεν έχουν πρόθεση να επαναφέρουν κάποιον αυτοκράτορα σε κάποιο θρόνο, η ιδέα μιας πολιτικά ενωμένης Ευρώπης με κοινό νόμισμα είναι ισοδύναμη με μια ένα ενιαίο, πολυεθνικό κράτος με κοινή κεντρική διοίκηση: μια Νέα Κοινοβουλευτική Ρώμη. Αυτό το όραμα αποτέλεσε την κινητήριο δύναμη για την δημιουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, του ευρώ και του Ευρωσυντάγματος. Μέχρι που το όραμα ήρθε σε σύγκρουση με την πραγματικότητα.

Το φιάσκο του Ευρωσυντάγματος

Η Συνθήκη για την Εφαρμογή ενός Συντάγματος για την Ευρώπη ήταν ένα αρκετά σοφό κείμενο. Επέλυε πολλά προβλήματα διοίκησης μιας Ευρωπαϊκής Ένωσης με πολλά κράτη-μέλη, θεμελίωνε κοινές ευρωπαϊκές αξίες και δικαιώματα των πολιτών, επιβεβαίωνε την εστίαση της Ευρώπης στη δημιουργία μιας ελεύθερης αγοράς και καθόριζε μια νέα πολιτειακή ταυτότητα με Πρόεδρο και Εκπρόσωπο Εξωτερικών Υποθέσεων. Τα εθνικά κοινοβούλια των κρατών-μελών το υπερψήφισαν. Ωστόσο όταν τέθηκε σε δημοψήφισμα στην Γαλλία και την Ολλανδία το Ευρωσύνταγμα καταψηφίστηκε. Έτσι η ζωή του τέλειωσε άδοξε το 2005.

Η απλή εξήγηση για το φιάσκο του Ευρωσυντάγματος είναι η μεγάλη διάσταση που υπάρχει ανάμεσα στις Ευρωπαϊκές πολιτικές ελίτ και στον λαό. Η ιδέα της Ευρωπαϊκής Ένωσης φαίνεται ότι εμπνέει μόνον όσους παροικούν στις Βρυξέλλες. Όσο πιο πολύ απομακρύνεται κανείς από το κέντρο τόσο η ιδέα αυτή γίνεται και πιο άσχετη προς την πραγματικότητα.

Οι πολιτικές ελίτ της Ευρώπης μετά από μια σύντομη περίοδο περισυλλογής επανέφεραν το Ευρωσύνταγμα με άλλο όνομα και άλλη διαδικασία έγκρισης, η οποία παρέκαμπτε τους ευρωπαϊκούς λαούς. Έτσι από το 2007 ισχύει η Συνθήκη της Λισσαβόνας η οποία είναι, ουσιαστικά, το Ευρωσύνταγμα κάπως παραλλαγμένο.

Το φιάσκο του ευρώ

Η υιοθέτηση του ευρώ από έναν πυρήνα κρατών της Ένωσης ήταν επίσης μια ιδέα η οποία επιβλήθηκε από τις ευρωπαϊκές πολιτικές ελίτ που προσδοκούν στην ομοσπονδοποίηση της Ευρώπης.  Εκείνοι που το ενεπνεύθησαν γνώριζαν ότι όλες οι προηγούμενες ευρωπαϊκές νομισματικές ενώσεις είχαν αποτύχει. Γνώριζαν επίσης, διότι ήταν απολύτως προφανές ακόμα και σε έναν πρωτοετή φοιτητή των οικονομικών, ότι δεν μπορείς να έχεις δεκαέξι διαφορετικές χώρες με το ίδιο νόμισμα αλλά διαφορετικές οικονομικές πολιτικές και διαφορετικές κουλτούρες και ρυθμούς ανάπτυξης. Αυτό στο οποίο προσέβλεπαν ήταν ότι το κοινό νόμισμα θα λειτουργούσε ως καταλύτης για την στενότερη συνεργασία των κρατών-μελών η οποία θα οδηγούσε, αναγκαστικά, σε μια κοινή οικονομική διακυβέρνηση.

Σύμφωνα με το βέλτιστο σενάριο της ίδρυσης του ευρώ τα κράτη μέλη θα απολάμβαναν χαμηλό πληθωρισμό και υψηλή ανάπτυξη. Οι ευρωπαϊκοί λαοί θα αντιλαμβάνονταν τότε πόσο καλύτερα είναι να ανταλλάξουν ένα ακόμα μεγάλο μέρος της εθνικής τους ανεξαρτησίας προς όφελος της βελτίωσης του βιοτικού τους επιπέδου. Το χείριστο σενάριο προέβλεπε μια μεγάλη κρίση η οποία όμως θα έφερνε τους λαούς επίσης πιο κοντά. Με άλλα λόγια το ευρώ είτε πετύχαινε είτε αποτύγχανε θα οδηγούσε προς την κοινή οικονομική διακυβέρνηση, και άρα προς μια ευρωπαϊκή ομοσπονδία.

Τελικά, όπως γνωρίζουμε, η κρίση που προέβλεπε το χείριστο σενάριο συνέβη. Αλλά αντί να φέρει τους ευρωπαϊκούς λαούς του ευρώ πιο κοντά τους μετέτρεψε σε πικρούς αντιπάλους. Το φιάσκο του ευρώ απέδειξε πώς η διαφορετική αντίληψη και κουλτούρα των ευρωπαϊκών λαών αποτελούν τροχοπέδη για τον φεντεραλισμό της Ευρώπης. Το εξώφυλλο του Γερμανικού Focus με την Ελληνίδα Αφροδίτη της Μήλου να σηκώνει περιπαικτικά το μεσαίο δάχτυλο του χεριού της στους Γερμανούς αναγνώστες του περιοδικού αποτελεί ίσως την πιο χαρακτηριστική απεικόνιση του τέλους του ομοσπονδιακού οράματος.

 Όπου η Γερμανία επιβάλλεται

Η κρίση του ευρώ που ξεκίνησε στην Ελλάδα παρέσυρε τις οικονομίες της Πορτογαλίας και της Ιρλανδίας και απείλησε την Ιταλία και την Ισπανία.  Οι κατ΄ εξοχήν οραματιστές της Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας – δηλαδή οι Γάλλοι απόγονοι του Καρλομάγνου και οι Γερμανοί απόγονοι της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας – βρήκαν επιτέλους την ευκαιρία να σχεδιάσουν τρόπους οικονομικής διακυβέρνησης του ευρώ, ακολουθώντας την προβλεπόμενη συνταγή του χείριστου σεναρίου. Οι Ευρωπαϊκές ελίτ έχουν πλήρη αντίληψη ότι οι λαοί τους δεν αισθάνονται αλληλέγγυοι μεταξύ τους. Γνωρίζουν όμως επίσης ότι η Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση είναι μονόδρομος. Αν δεν επιτευχθεί, η Ευρώπη θα μετακυλήσει στο ζοφερό ιστορικό παρελθόν των οικονομικών, και πιθανώς στρατιωτικών, ανταγωνισμών.  Θα δούμε λοιπόν ότι οι ελίτ θα επιχειρήσουν να επιβάλλουν στους λαούς την Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, έστω και διά της εκπτώσεως των δημοκρατικών θεσμών. Αυτό που επιχειρήθηκε αλλά απέτυχε με το Ευρωσύνταγμα θα επιβληθεί μέσω μνημονίων και του Ευρωπαϊκού Ταμείου Στήριξης.

Η αποπομπή του Μπερλουσκόνι (όσο και απεχθής να ήταν ο άνθρωπος αυτός) στην Ιταλία και η αντικατάστασή του από μια κυβέρνηση τεχνοκρατών υπό τον Μόντι είναι ένα προφανές παράδειγμα αναστολής της δημοκρατίας προς χάριν της Ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Το ελληνικό δημοψήφισμα που αναγγέλθηκε από τον Γεώργιο Παπανδρέου όταν ήταν ακόμα πρωθυπουργός, ακυρώθηκε πάραυτα και ο Παπανδρέου αντικαταστάθηκε μέσα σε λίγες μέρες από τον Λουκά Παπαδήμο, τον οποίο κανείς στην Ελλάδα δεν είχε ψηφίσει. Η Νέα Δημοκρατία η οποία μέχρι τότε καταναλωνόταν σε αντιμνημονιακή ρητορική έσπευσε να συμμετάσχει σε κυβέρνηση συνεργασίας με τον ΠΑΣΟΚ, και ακολούθως να ψηφίσει όλα τα μέτρα που επιβλήθηκαν από την τρόικα. Ας θυμηθούμε ωστόσο ότι το Ευρωπαϊκό σύστημα διακυβέρνησης δεν είναι «δημοκρατία» με την έννοια του λαού, αλλά «κοινοπολιτειακό» (republican) όπου οι ελίτ διατηρούν τα πρωτεία και ελέγχονται μόνο ανά περιόδους από το ευρύτερο εκλογικό σώμα.

Η Γερμανία δεν είναι μόνο η ισχυρότερη οικονομία στην Ευρώπη. Είναι επίσης η χώρα η οποία, αφού χώνεψε μέσα της την Ανατολική Γερμανία, κατάφερε με πολλές θυσίες να γίνει μια από τις ανταγωνιστικότερες οικονομίες του κόσμου. Το Γερμανικό μοντέλο ανάπτυξης είναι κατά γενική ομολογία το καλύτερο Ευρωπαϊκό οικονομικό μοντέλο που εγγυάται το μέλλον της Ευρώπης. Δεν υπάρχει άλλη βιώσιμη εναλλακτική λύση σε έναν κόσμο που διαμορφώνεται από νέους πόλους ισχύος, με μικρότερο κοινωνικό κράτος, χαμηλότερο βιοτικό επίπεδο και ισχυρή βιομηχανική βάση.

Έτσι, η Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία η οποία χτίζεται σήμερα θα είναι, αναπόφευκτα, μια Γερμανική υπόθεση, μια νέα «Γερμανική Αυτοκρατορία» – είτε μας αρέσει είτε όχι. Αν κανείς το κρίνει αυτό από την σκοπιά του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου η Γερμανική κυριαρχία της Ευρώπης στις αρχές του 21^ου αιώνα αποτελεί μια ιστορική ειρωνεία. Αλλά η σημερινή Γερμανία δεν είναι η Γερμανία του Χίτλερ, και καλά θα κάνουν πολλοί στην Ευρώπη να το αντιληφθούν αυτό.

Η εκδοχή της χαλαρής συνομοσπονδίας

Η ανυπαρξία κοινής ευρωπαϊκής συνείδησης στους λαούς της Ευρώπης είναι η Αχίλλειος πτέρνα κάθε ομοσπονδιακού οράματος. Αυτός είναι και ο κύριος λόγος που τόσο το Ευρωσύνταγμα όσο και το ευρώ κατέληξαν σε φιάσκο. Ωστόσο, από την Συνθήκη της Ρώμης μέχρι σήμερα η ΕΟΚ, και κατόπιν η ΕΕ, έχουν δημιουργήσει καλύτερες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες για τους ευρωπαϊκούς λαούς. Η δημιουργία μιας ανοιχτής και ελεύθερης αγοράς εντός των Ευρωπαϊκών συνόρων συντελεί στην διατήρηση της ειρήνης και στην οικονομική ανάπτυξη. Το ερώτημα λοιπόν είναι αν θα μπορούσε η Ευρωπαϊκή Ένωση να παραμείνει ως μια χαλαρή συνομοσπονδία και να είναι οικονομικά ανταγωνιστική. Είναι η Ευρωπαϊκή ομοσπονδοποίηση μονόδρομος;

Δεν πιστεύω ότι υπάρχει κάποιος που μπορεί να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα χωρίς ιδεολογικές προκαταλήψεις. Επί πλέον, όταν μιλάμε για ομοσπονδοποίηση θα πρέπει να αποσαφηνίσουμε, ή μάλλον να επανασχεδιάσουμε, μηχανισμούς διακυβέρνησης λιγότερο συγκεντρωτικούς από αυτούς που υπάρχουν σήμερα.

Η σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ένα patchwork διακυβέρνησης, με το Ευρωκοινοβούλιο, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο να συνδιαλέγονται και να συναλλάσσονται ουσιαστικά ερήμην των ψηφοφόρων. Μια ομοσπονδία θα μπορούσε να δημιουργήσει μεγαλύτερη αποκέντρωση και διαχωρισμό των επιπέδων απόφασης. Σήμερα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει περισσότερες εξουσίες από όσες θα είχε αν η Ευρώπη ήταν μια φιλελεύθερη ομοσπονδία.

Η διατήρηση μιας χαλαρής συνομοσπονδίας απαιτεί να καταργηθεί το ευρώ. Αν γινόταν αυτό θα επέρχετο μια οικονομική καταστροφή από την οποία δύσκολα θα ανέρρωνε η Ευρώπη. Άρα, οι αντιστάσεις κάποιων Ευρωπαίων, με κυρίαρχη την Μ. Βρετανία, για το όραμα ομοσπονδιοποίησης το οποίο υλοποιείται σήμερα προέρχονται μάλλον από προκατάληψη. Η Μ. Βρετανία είναι βέβαια μια ειδική περίπτωση που θυμίζει την αρχαία Σπάρτη όταν ο Μ. Αλέξανδρος ξεκινούσε την πανελλήνια εκστρατεία του εναντίον των Περσών.  Η εθνική περηφάνεια, η ανάμνηση ιστορικών ανταγωνισμών, το ιδιαίτερο ενός νησιωτικού λαού με πρόσφατο αυτοκρατορικό παρελθόν, θα τραβάνε την Μ. Βρετανία μακριά από την Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, μέχρις ότου βέβαια οι Βρετανοί αντιληφθούν ότι  δεν έχουν άλλη επιλογή.

Μπορεί η ιδέα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας να διατρέχει την Ευρωπαϊκή ιστορία ωστόσο το Ευρωπαϊκό πνεύμα έλαμψε όταν η Ευρώπη ήταν διαιρεμένη και όχι ενωμένη. Η Αναγέννηση ξεκίνησε σε μια πολιτικά κατακερματισμένη Ιταλία και μεταλαμπαδεύτηκε πρώτα στις ελεύθερες πόλεις της Φλάνδρας όπου βρήκε γόνιμο έδαφος στο ελεύθερα και γεμάτα περιέργεια πνεύματα που ζούσαν εκεί. Ο Διαφωτισμός γεννήθηκε μέσα από την αντίδραση στην βασιλική και αυτοκρατορική απολυταρχία. Ο φιλελευθερισμός, ως γνήσιο τέκνο του Διαφωτισμού, στέκεται καχύποπτα απέναντι σε κάθε μορφή υπερεθνικού συγκεντρωτισμού.

Μια Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία, οφείλει να λαμβάνει υπόψη της την ιστορική και λαογραφική πραγματικότητα των Ευρωπαίων. Η συγκέντρωση περισσότερων εξουσιών στα κεντρικά Ευρωπαϊκά όργανα θα καθιστούσε την Ευρώπη ακόμα πιο αδιαφανή και λιγότερο ελεύθερη. Αντίθετα, η πολιτική αποκέντρωση εντός μιας ομοσπονδίας, θα οδηγούσαν σε μια νέα μορφή ευρωπαϊκής συνείδησης, αντίστοιχης πιθανώς με την οικουμενική ελληνορωμαϊκή συνείδηση του αρχαίου κόσμου. Η ιστορία θα έχει κάνει τότε αβίαστα τον κύκλο της ώστε να υπάρξει η βαθύτερη πολιτική ένωση των Ευρωπαίων. Η πραγματική Pan-Europa μπορεί να είναι μόνον μια Ευρώπη των λαών για τους λαούς. Αλλά αυτό θα πάρει χρόνο και θα απαιτήσει θυσίες. Μέχρι τότε, το μέλλον της Ευρώπης θα παραμένει αβέβαιο.

(Το επόμενο δοκίμιο της σειράς “Δοκίμια για την Ελληνική Κρίση” θα δημοσιευθεί στο παρόν ιστολόγιο το επόμενο Σάββατο. Μπορείτε να κατεβάσετε την πλήρη σειρά με ελευθερία διακίνησης της στο Διαδίκτυο υπό τα Creative Commons κάνοντας κλικ εδώ)

Ας κουβεντιάσουμε λοιπόν για το θεό όπως τον εννοούν οι αποκαλυπτικές, μονοθεϊστικές  θρησκείες της Δύσης, δηλαδή ο Ιουδαϊσμός, ο Χριστιανισμός και το Ισλάμ. Στις θρησκείες αυτές ο θεός είναι ένας, πανάγαθος, παντοδύναμος και πανταχού παρών, υπάρχει από πάντα και διά πάντα, είναι δημιουργός του σύμπαντος στο οποίο ενίοτε επεμβαίνει αλλάζοντας τους φυσικούς νόμους κατά το δοκούν, έχει καθορίσει συγκεκριμένους ηθικούς κανόνες στους οποίους οι άνθρωποι-δημιουργήματά του οφείλουν να υπακούσουν, κρίνει δε την μετά το θάνατο μοίρα των ανθρώπων αναλόγως των πράξεών τους.

Υπάρχουν δισεκατομμύρια άνθρωποι που πιστεύουν στην ύπαρξη ενός τέτοιου θεού. Δεν είμαι ένας από αυτούς. Δεν πιστεύω στο θεό που περιγράφει η Βίβλος ή το Κοράνι διότι δεν τον χρειάζομαι για να εξηγήσω την ύπαρξη του σύμπαντος και της ζωής. Όλα αυτά μου τα εξηγεί η επιστήμη σε ικανοποιητικά επαρκή βαθμό ώστε να μην χρειάζομαι περαιτέρω υπερφυσικές εξηγήσεις.

Επιπλέον βρίσκω ότι η περιγραφή των ιδιοτήτων του θεού από τις μονοθεϊστικές θρησκείες οδηγεί σε ανυπέρβλητα λογικά και ηθικά αδιέξοδα. Αν ο Θεός είναι πανάγαθος τότε γιατί υπάρχει τόσο κακό στον κόσμο; Αν ήθελε οι άνθρωποι να είναι καλοί θα μπορούσε να μας φτιάξει όλους καλούς. Αυτό σημαίνει να είσαι παντοδύναμος. Αν ο σκοπός του κακού είναι να δίνει στον άνθρωπο επιλογές, τότε αυτές οι επιλογές είναι ψευδείς: ένας παντογνώστης θεός γνωρίζει εκ των προτέρων τις επιλογές των δημιουργημάτων του. Άρα, γιατί μας αφήνει επίτηδες να επιλέξουμε λάθος; Τι είδους ευχαρίστηση παίρνει ο παντογνώστης θεός κρίνοντας τα λάθη μας όταν θα μπορούσε να μας εμποδίσει από το να τα κάνουμε; Αν πάλι ο σκοπός του κακού είναι να τιμωρούνται οι αμαρτωλοί, αυτό δεν εξηγεί το κακό από το οποίο υποφέρουν τα αθώα παιδιά και τα ζώα. Αν πάλι, όπως θα βιαστούν να μου πουν οι πιστοί, «άγνωσται αι βουλαί του Κυρίου», δηλαδή ότι αυτά που βλέπουμε και ζούμε είναι υπεράνω του νου μας, ότι υπάρχει ένα Θείο Σχέδιο που μας ξεπερνά, και άρα ο Θεός είναι φιλεύσπλαχνός ακόμα κι όταν υποφέρουν οι αθώοι, τότε επίσης έχω πρόβλημα με έναν τέτοιο θεό, τον οποίον καλούμε να αποδεχθώ ως την υπέρτατη ηθική αρχή. Όλοι αυτοί οι λόγοι μου αρκούν και μου περισσεύουν για να μην πιστεύω ότι υπάρχει θεός όπως τον περιγράφουν οι Αβρααμικές θρησκείες.

Φυσικά, για τους ίδιους λόγους, δεν πιστεύω ότι υπάρχει θεός εν γένει και υπό οποιαδήποτε άλλη περιγραφή ή δοξασία. Πρέπει να τονίσω ότι η θέση μου είναι αθεϊστική και όχι αγνωστικιστική. Η διαφορά είναι σημαντική. Αγνωστικιστής είναι εκείνος ο οποίος δεν γνωρίζει αν πιστεύει ή όχι, αφού δεν θεωρεί ότι έχει επαρκή στοιχεία που θα τον οδηγήσουν στην μια ή την άλλη επιλογή. Άθεος είναι εκείνος που γνωρίζει ότι δεν πιστεύει στο Θεό. Άθεος είναι ο αγνωστικιστής που αποφάσισε. Ωστόσο δεν ανήκω στην κατηγορία των φανατικών αθέων τύπου Dawkins. Η ύπαρξη ή μη του Θεού είναι μια υπόθεση η οποία δεν είναι δυνατόν να αποδειχθεί ή να διαψευσθεί με αντικειμενικό τρόπο. Θεωρώ ότι θα πρέπει να έχουμε ανοιχτό το νού μας σε όλες τις υποθέσεις, χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι πρέπει να τις παίρνουμε όλες εξ ίσου σοβαρά. Την υπόθεση της ύπαρξης του θεού δεν την παίρνω σοβαρά. Ωστόσο, αν κάποτε υπάρξουν νέα δεδομένα για την ύπαρξη θεού, ή θεών, τα οποία θα είναι δυνατόν να ελεγχθούν με πειστικότητα, τότε δεν έχω κανένα πρόβλημα να αρχίσω να παίρνω πιο σοβαρά την θεϊστική υπόθεση. Μέχρι τότε όμως η συνείδησή μου μού επιτάσσει να παραμένω άθεος.

Αν και παραμένω αδιάφορος ως προς το ζήτημα της ύπαρξης του Θεού δεν μπορώ να αδιαφορήσω για το ζήτημα της θρησκείας ως οργανωμένη πολιτική, πνευματική και κοινωνική εξουσία.  Έχοντας υιοθετήσει ως υπέρτατη αλήθεια την εξ αποκαλύψεως φανέρωση του θεού (μέσω των ιερών βιβλίων, των θαυμάτων, κλπ.) οι θρησκείες – και με ιδιαίτερο μένος οι μονοθεϊστικές -  απορρίπτουν de facto οποιαδήποτε λογικά ή επιστημονικά επιχειρήματα εναντίον της ύπαρξης του θεού, ή του μονοπωλείου τους στην αλήθεια και τους ηθικούς κανόνες που εκείνες προτάσσουν. Αυτό σημαίνει ότι οι οργανωμένες θρησκείες δεν επιδέχονται ούτε κριτική ούτε αμφισβήτηση. Η διαχρονική ύπαρξή τους απαιτεί απόλυτη υπακοή τους πιστούς τους στο ιερατείο το οποίο, εκπροσωπεί την υπέρτατη θεότητα στη Γη. Οι μονοθεϊστικές θρησκείες αποτελούν την πεμπτουσία του απολυταρχισμού.  Είναι η αντίσταση στην δημοκρατία και την κοινωνική εξέλιξη, αλλά και στην επιστημονική πρόοδο της ανθρωπότητας. Για όλους αυτούς τους λόγους οι θρησκείες πρέπει να απορρίπτονται από τους ανθρώπους με ελεύθερες συνειδήσεις και η λειτουργία τους να διαχωρίζεται από την κρατική λειτουργία. Φυσικά, όποιος θέλει να πιστεύει σε αυτές πρέπει να έχει το δικαίωμα να πιστεύει εφ΄ όσον η πίστη του δεν υπονομεύει τα δικαιώματα ιδιοκτησίας των άλλων συμπολιτών του.

Η θρησκευτική συνείδηση όχι μόνον δεν πρέπει, αλλά ούτε μπορεί να ρυθμιστεί με πολιτική απόφαση, κάτι το οποίο το εξακρίβωσαν άλλωστε τα κομμουνιστικά καθεστώτα τα οποία το επιχείρησαν. Το γεγονός ότι δισεκατομμύρια ανθρώπων πιστεύουν ακόμα σε ένα Θεό, ακόμα κι όταν υπάρχουν τόσα επαρκή επιχειρήματα εναντίον της ύπαρξής του, σημαίνει ότι η ιδέα του Θεού εξασκεί ισχυρή έλξη και επιρροή σε πολλούς ανθρώπους, επιρροή που ξεπερνά τη λογική. Γιατί όμως; Ποια ανθρώπινη ανάγκη καλύπτει η ιδέα του Θεού; Αυτά είναι ερωτήματα για τα οποία πρέπει να αναζητήσουμε απαντήσεις.

Η θρησκεία ως εξελικτικό φαινόμενο

Ας ξεκαθαρίσω πριν πάμε παρακάτω ότι η ιδέα του θεού δεν είναι παγκόσμια. Υπάρχουν τουλάχιστον ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι που ενώ ακολουθούν τους κανόνες θρησκειών όπως ο Βουδισμός ή το Ταό δεν πιστεύουν σε θεό. Σε αυτούς θα πρέπει να προστεθούν τα εκατοντάδες εκατομμύρια των αθέων. Επίσης η ιδέα του θεού δεν είναι εγγενής. Μελέτες σε παιδιά έχουν αποδείξει ότι πολλά παιδιά παραξενεύονται όταν μαθαίνουν για την θεϊστική υπόθεση. Η ιδέα του θεού φαίνεται ότι είναι ένα σύνθετο φαινόμενο με δύο τουλάχιστον αλληλεπιδρούσες αιτίες:  το πολιτιστικό και οικογενειακό περιβάλλον στο οποίο γεννιέται ένας άνθρωπος, και η λειτουργία του ανθρώπινου εγκεφάλου.

Αν και υπάρχουν άνθρωποι που δεν πιστεύουν σε θεό, η ανθρωπολογική και προϊστορική έρευνα δείχνει ότι το είδος μας, κάποια στιγμή πριν από 40.000 περίπου χρόνια, άρχισε να θάβει τους νεκρούς του, μια τελετή που προϋποθέτει πίστη στη μεταθάνατον ζωή. Επίσης, πρόσφατα ευρήματα δείχνουν ότι πιθανόν οι ύστεροι παλαιολιθικοί άνθρωποι, και σίγουρα οι νεολιθικοί, είχαν κάποιου είδους πρωτο-θρησκείας, τον ανιμισμό. Ανιμισμός είναι η πίστη σε ανθρώπινου είδους προθέσεις πίσω από τα φυσικά φαινόμενα. Ελλείψει επιστημονικής εξήγησης για τη φύση και τα φαινόμενά της οι πρόγονοί μας εφάρμοσαν στη φύση εκείνο που ο εγκέφαλός τους τούς υπόδειξε, την λεγόμενη από τους ψυχολόγους «θεωρία του νου». Θεωρία του νου ονομάζουμε εκείνο που υποθέτει ο εγκέφαλός μας μετά την ηλικία των τριών περίπου ετών, ότι δηλαδή οι άλλοι άνθρωποι έχουν επίσης νου και ότι οι πράξεις τους είναι αποτέλεσμα των σκέψεων και των αποφάσεων του δικού τους νου.

Η θεωρία του νου εξήγησε έτσι γιατί βρέχει: διότι η βροχή έχοντας νου επιθυμεί να πέσει στη γη. Λογικά λοιπόν ο εξευμενισμός της βροχής, σύμφωνα με τους πρόγονούς μας, είναι εφικτός μέσω κάποιας επικοινωνίας με το νου – ή το πνεύμα – της βροχής. Αυτή η επικοινωνία γίνεται μέσω μίας τελετουργίας, λ.χ ενός χορού ή μιας θυσίας.

Φαίνεται επίσης ότι μαζί με την εφαρμογή της θεωρίας του νου στα φυσικά φαινόμενα σημαντικό ρόλο στη γέννηση της πρωτοθρησκείας έπαιξε ο φόβος και η φαντασία.  Καθώς ο δείκτης νοημοσύνης του είδους μας αυξήθηκε αρχίσαμε να αποκτούμε την ικανότητα της φαντασίας. Η πρακτική λειτουργία της φαντασίας είναι να δίνει την δυνατότητα σχεδιασμούς μιας στρατηγικής για το κυνήγι. Οι πρωτόγονοι πρόγονοί μας, μην έχοντας άλλο όπλο να επιβιώσουν παρά μόνο το νού τους, έπρεπε να τα βγάλουν πέρα με θηράματα πολλές φορές μεγαλύτερα από τους ίδιους. Για να τα σκοτώσουν χωρίς να σκοτωθούν οι ίδιοι έπρεπε να μπορούν να προβλέψουν τα διάφορα ενδεχόμενα πριν ξεκινήσουν το κυνήγι. Η φαντασία βοηθά στην πρόβλεψη. Υποπροϊόν της φαντασίας είναι ότι αρχίζεις να βλέπεις ή να νοιώθεις πράγματα που δεν υπάρχουν. Αυτό είναι μια εμπειρία που έχουμε όλοι από μικρά παιδιά. Ακούμε ένα σούρσιμο μέσα στο σκοτάδι και το μυαλό μας δημιουργεί μια εικόνα για την αιτία που το προκάλεσε: έναν μπαμπούλα.

Η ανθρώπινη φαντασία αντιμέτωπη με το σκοτάδι δημιουργεί φοβερά, αόρατα, και επικίνδυνα τέρατα. Υπάρχει λόγος για αυτό. Ως πρωτεύοντα θηλαστικά δεν βλέπουμε καλά στο σκοτάδι, αντίθετα από τους κυριότερους φυσικούς εχθρούς μας που ήταν κάποτε τα μεγάλα αιλουροειδή. Οι πιθηκοειδείς πρόγονοί μας κατοικούσαν στις εισόδους των σπηλαίων αποδεκατίζονταν μέσα στο σκοτάδι από τα σχεδόν αόρατα αιλουροειδή. Αυτή η εμπειρία έχει χαραχτεί στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Όταν στον εγκέφαλο προστέθηκε η ικανότητα της φαντασίας, αρχίσαμε να φανταζόμαστε τους πρώτους «θεούς», αόρατες δυνάμεις μέσα στη νύχτα με μάλλον κακόβουλες προσθέσεις, τα οποία έπρεπε να εξευμενιστούν.

Εκείνες οι πρωτόγονες δεισιδαιμονίες εξελίχτηκαν με τον καιρό σε θρησκείες πάσης φύσεως κι αυτό διότι προσέδιδαν στις κοινωνικές ομάδες που τις είχαν σημαντικά ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα. Η πίστη ότι κάποια αόρατη δύναμη που μπορούσε να ελεγχθεί μέσω κάποιας μαγικής τελετουργίας βοηθούσε στο κυνήγι και στον πόλεμο, αφού τροφοδοτούσε με θάρρος. Να γιατί οι θεοί αποτελούν κεντρικά πρόσωπα σε όλους τους ανθρώπινους πολέμους, από την εποχή της Ιλιάδας μέχρι το τζιχάντ της Αλ-Κάϊντα. Χωρίς θεό, χωρίς πίστη σε μια ανταμοιβή μετά τον ηρωικό θάνατο, δύσκολα πάει κάποιος να πολεμήσει και να πεθάνει.

Η επιστημονική ερμηνεία του φαινομένου του Θεού είναι ότι ο Θεός δημιουργήθηκε στον εγκέφαλό μας ως υποπροϊόν της εξελικτικής ιστορίας του είδους μας. Καθώς οι άνθρωποι εγκατέλειψαν το νομαδικό τρόπο ζωής κι έγιναν αγρότες, ο θεός – ή οι θεοί – χρησιμοποιήθηκε από την πολιτική εξουσία για τον έλεγχο των υπηκόων τους.  Δημιουργήθηκαν έτσι οι πρώτες κρατικές θρησκείες, όπου ο υπέρτατος άρχων ήταν ταυτόχρονα και αρχιερέας.

Σε περιπτώσεις όπως η φαραωνική Αίγυπτος, και αργότερα τα Ελληνιστικά βασίλεια και η αυτοκρατορική Ρώμη, ο υπέρτατος άρχων αναγορευόταν σε εν ζωή θεό. Αυτή η τόσο ισχυρή σύνδεση κράτους και θρησκείας υπάρχει ακόμα και σήμερα σε πολλές χώρες του κόσμου, συμπεριλαμβανομένης – δυστυχώς – και της Ελλάδας.

Σε άλλες γεωγραφικές περιοχές του πλανήτη μας, όπως λ.χ. η Ασία, διαφορετικές κοινωνικές και πολιτιστικές δυνάμεις οδήγησαν σε αποδυνάμωση της σχέσης θρησκείας και κράτους. Σε αυτές τις περιπτώσεις οι θρησκείες δεν εξελίχθηκαν σε μονοθεϊστικές αλλά παρέμειναν πολυθεϊστικές ή πανθεϊστικές. Στην περίπτωση του Βουδισμού ή του Ταοϊσμού εξελίχθηκαν σε ακόμα πιο προχωρημένο στάδιο μέσω της ολοκληρωτικής παράκαμψης του θεϊσμού και της δημιουργίας ενός συστήματος ηθικών αξιών που δεν ελέγχονται ή απαιτούνται από κάποια θεϊκή υπόσταση.

Ορθόδοξος γνωστικισμός

Η ορθοδοξία αποτελεί την κυρίαρχη πολιτική, θρησκευτική και κοινωνική ιδεολογία στους ελληνόφωνους πληθυσμούς εδώ και τουλάχιστον χίλια πεντακόσια χρόνια. Ως τέτοια μας αφορά όλους, είτε δηλώνουμε χριστιανοί ορθόδοξοι είτε όχι. Η ιδεολογία της ορθοδοξίας είναι πολυσύνθετη και πολλές φορές αντιφατική. Για παράδειγμα, ενώ δέχεται ότι ο πιστός έχει το δικαίωμα ενός προσωπικού διαλόγου με το Θεό ταυτόχρονα διαθέτει ένα κεχρησμένο, εξουσιαστικό ιερατείο με αυστηρή ιεραρχία το οποίο εκτελεί τα «μυστήρια», ειδικές τελετουργίες όπως η θεία κοινωνία που ένας λαϊκός δεν έχει το δικαίωμα να εκτελεί.

Θα εξετάσω το ρόλο της ορθόδοξης Εκκλησίας ξεχωριστά, κι αυτό διότι εκπροσωπεί ένα τυπολατρικό, εξωτερικό πρόσωπο της ορθοδοξίας. Αυτό το πρόσωπο έχει τη μεγαλύτερη επιρροή στην σημερινή κοινωνία, αφού η πλειοψηφία των πιστών έρχεται σε επαφή με την ορθόδοξη ιδεολογία μέσω της Εκκλησίας και των λειτουργών της. Ωστόσο, είναι αδύνατον να αντιληφθούμε τον πυρήνα της ορθόδοξης ιδεολογίας αν παραμείνουμε στην εύκολη σχετικά κριτική της εκκλησιαστικής τυπολατρείας. Πέραν αυτής πρέπει να κοιτάξουμε μέσα στην ορθοδοξία, στη βαθύτητα της πνευματικότητάς της, διότι εκεί θα ανακαλύψουμε ιδέες που ίσως αξίζει να εκτιμήσουμε.

Στον πυρήνα της εσωτερικής ορθοδοξίας βρίσκεται μια ελληνιστική ιδέα, ο νεοπλατωνικός γνωστικισμός. Αυτή η ιδέα σημαίνει ότι ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να πιστεύει στο θεό, αλλά μπορεί να βιώσει την ύπαρξη του Θεού, να τον «γνωρίσει», μέσω συγκεκριμένων τελετών και μυήσεων.

Οι νεοπλατωνικές ιδέες υπήρχαν πάντα στον ανατολικό χριστιανισμό, σε αντιπαραβολή με το δυτικό όπου λόγω γεωγραφικής απόστασης μόνον ο απόηχός τους κατάφερε να φτάσει (Λαμπερή εξαίρεση ο μέγας χριστιανός στοχαστής Αυγουστίνος, ο οποίος ήταν νεοπλατωνιστής).  Ωστόσο χρειάστηκε να περάσουν αρκετοί αιώνες ώστε να εκχριστιανισθεί πλήρως ο νεοπλατωνισμός και να αποτελέσει περί τον 11^ο αιώνα, με το κίνημα του ησυχασμού, το κεντρικό δόγμα του ορθόδοξου μοναχισμού.

Όχι τυχαία η νοερά προσευχή των ησυχαστών έχει στενούς δεσμούς με τις σύγχρονες ιστορικά σουφικές τελετουργίες του Ισλάμ, αφού αμφότερα είναι τέκνα του νεοπλατωνισμού της Εγγύς Ανατολής.

Ο νεοπλατωνισμός υποθέτει ένα σύμπαν ομόκεντρων κύκλων που ξεκινά από την ύλη και καταλήγει στο θείο. Όσο πιο μεγάλος ο κύκλος τόσο και πιο πνευματική η ύπαρξη. Σκοπός του ανθρώπου είναι να περάσει μέσα από αυτούς τους κύκλους και να ενωθεί με το θείο. Να εν-θεωθεί. Έτσι ο άνθρωπος στην εσωτερική, μυστικιστική ορθοδοξία δεν είναι ο υποταγμένος δούλος μιας σκληρής, θεότητας που τιμωρεί όποιους αποκλίνουν από τους νόμους της. Αντίθετα, είναι φτιαγμένος από τα ίδια υλικά με το Θεό. Υπό μία έννοια, επειδή ακριβώς ο άνθρωπος πρέπει να υποφέρει και να μαρτυρήσει για να ενθεωθεί, ο Θεός τελειοποιείται επίσης μέσω του ανθρώπου. Ο Θεός, μέσα από το μαρτύριο του ανθρώπου γίνεται κι αυτός καλύτερος. Η κτίση ολόκληρη γίνεται καλύτερη μέσα από το μαρτύριο του ανθρώπου και δοξάζεται μέσω της ενθέωσης. Έτσι ερμηνεύεται γιατί ο Θεός στέλνει τον μονογενή Υιό Του να μαρτυρήσει στο σταυρό. Διότι αγαπά τον άνθρωπο και διότι χωρίς τον άνθρωπο δεν μπορεί να ολοκληρωθεί το έργο Του. Εντός αυτού του πλαισίου η θυσία του Χριστού αποτελεί σύμβολο μίμησης όλων των ορθόδοξων χριστιανών. Η ενθέωση του ορθόδοξου πιστού γίνεται μέσα από την αγάπη, και η αγάπη αποκτά νόημα μέσω της θυσίας.

Αν και άθεος, το εσωτερικό αυτό μήνυμα της ορθοδοξίας δεν με αφήνει καθόλου αδιάφορο. Αυτό είναι μια προσωπική σκέψη και επιλογή που θα σίγουρα θα δυσαρεστούσε τον Νίτσε (που τόσο εκτιμώ). Ωστόσο, δεν μπορώ παρά να παραδεχθώ ότι με συγκινεί μέχρι δακρύων η ιστορία του Ιησού, και βρίσκω ότι υπάρχει κάτι ηθικά μεγαλειώδες στην υπέρβαση του εαυτού μέσω της θυσίας και της αγάπης. Θεωρώ ακόμα ότι ο ορθόδοξος γνωστικισμός είναι βαθιά ανθρωποκεντρικός και ως τέτοιος πάντα επίκαιρος. Ίσως σήμερα να είναι μάλιστα πιο επίκαιρος από ποτέ, αφού η αναδυόμενη οικονομία της γνώσης απαιτεί την επανεγκατάσταση του ανθρώπινου μέτρου στο επίκεντρο του τεχνοεπιστημονικού πολιτισμού. Αυτός είναι ένας επιπρόσθετος λόγος που η εσωτερική ορθοδοξία με εμπνέει. Σε αυτό που διαφέρω από τους πιστούς είναι ότι δεν χρειάζομαι την ύπαρξη του θεού ή την βεβαιότητα της μετά θάνατον ζωής για να συγκινηθώ και να εμπνευστώ από το πυρηνικό δίδαγμα της ορθοδοξίας. Χωρίς λοιπόν λογικούς ενδοιασμούς προσδιορίζομαι ως θρησκευτικά άθεος αλλά πολιτιστικά ορθόδοξος.

Υπάρχει βέβαια μια προφανής και μεγάλη αντίφαση σε αυτό που λέω. Πώς είναι δυνατόν ένας άθεος να πιστεύει σε ένα θεολογικό – και άρα μη-ορθολογικό – δόγμα; Η αντίφαση ανάμεσα στον ορθολογισμό και την ατομικότητα από την μια πλευρά, και το συναίσθημα και την συλλογικότητα από την άλλη, αποτελεί γεγονός συνυφασμένο με την ανθρώπινη φύση και άρα αξεπέραστο από τον καθένα. Βρίσκεται στο επίκεντρο της ανθρώπινης αγωνίας και αναζήτησης. Είμαστε ταυτόχρονα άτομα και μέλη μιας ομάδας. Έχουμε όχι μια αλλά δύο ταυτότητες, την προσωπική και τη συλλογική, ταυτότητες που έρχονται διαρκώς σε σύγκρουση μεταξύ τους. Για την τρομερή αυτή αντίφαση που πολώνει κάθε πολιτική, κοινωνική και οικονομική φιλοσοφία θα μιλήσω πιο εμπεριστατωμένα παρακάτω (βλ. «Άτομο και συλλογικότητα»). Αλλά ας δούμε τώρα και την θεσμική πλευρά της ορθοδοξίας που είναι η εκκλησία.

 Η Ορθόδοξη Εκκλησία

Το έργο που φανερώνει με τον πιο περιγραφικό και συγκινησιακό τρόπο την απόσταση που χωρίζει το χριστιανικό μήνυμα από την χριστιανική εκκλησία είναι, κατά τη γνώμη μου, ο «Μέγας Ιεροεξεταστής» του Ντοστογιέφσκι. Ο Ιησούς φτάνει σε μια πόλη και συλλαμβάνεται. Ο Ιεροεξεταστής που θα τον δικάσει και θα τον καταδικάσει την επόμενη μέρα επισκέπτεται τον Ιησού στο κελί του. Εκεί του εξηγεί γιατί, ενώ ο ίδιος αναγνωρίζει ότι ο φυλακισμένος είναι όντως ο Ιησούς, οφείλει παρ΄ όλα αυτά να τον καταδικάσει σε θάνατο. Το βαθιά χριστιανικό αυτό έργο του μεγάλου Ρώσου συγγραφέα – και βαθιά ορθόδοξου χριστιανού – έχει εμπνεύσει πολλούς, συμπεριλαμβανομένου του Καζαντζάκη. Ο «Χριστός ξανασταυρώνεται» είναι μια άλλη εκδοχή του ίδιου μύθου. Γιατί όμως; Γιατί τόση απόσταση ανάμεσα στο μήνυμα και τους επίσημους κοινωνούς του; Η απάντηση, φυσικά, βρίσκεται στην πολιτική εξουσία της εκκλησίας.

Τον 3^ο αιώνα μ.Χ. ο Κωνσταντίνος, αφού ξεπάστρεψε τους συναυτοκράτορές του και έγινε ο μοναδικός αυτοκράτορας σε όλη την Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, διέβλεψε ότι η πελώρια επικράτεια του θα κυβερνιόταν καλύτερα αν δημιουργούσε μια κρατική θρησκεία με τον ίδιο επικεφαλής. Ο Κωνσταντίνος, ο κατόπιν Μέγας, έγινε έτσι νονός της χριστιανικής θρησκείας, μιας κρατικής θρησκείας η οποία και παρέμεινε ως τέτοια στην Ανατολική Αυτοκρατορία, και ως τέτοια παραμένει έως τις μέρες μας στις κυριότερες ορθόδοξες χώρες.

Επειδή ο ρωμαϊκός χριστιανισμός ήταν μια σχεδιασμένη θρησκεία όφειλε να ικανοποιήσει τις διάφορες αντιμαχόμενες και αλληλοσυγκρουόμενες πλευρές της εποχής εκείνης, γεγονός που εξηγεί το παράδοξο φαινόμενο να υπάρχουν όχι μία αλλά τέσσερεις ξεχωριστές και συχνά αντιφατικές αφηγήσεις για το ίδιο πράγμα, οι οποίες να θεωρούνται εξ ίσου ορθές[1].

Ο σύγχρονος χριστιανισμός – οι ορθόδοξοι, οι καθολικοί, οι διαμαρτυρόμενοι – καταμαρτυρούν πίστη σε αυτό που μαγειρεύτηκε στη Σύνοδο της Νίκαιας υπό την προσωπική επίβλεψη και καταλυτική διαμεσολάβηση του Κωνσταντίνου. Έτσι γεννήθηκε η Καθολική Εκκλησία η οποία στην μεν Ανατολική αυτοκρατορία παρέμεινε για πάντα υπό τον αυτοκράτορα, στην δε Δυτική, επειδή ο αυτοκράτορας έπαψε να υπάρχει από τον 5^ο αιώνα και μετά, ανεξαρτητοποιήθηκε σταδιακά μέχρι που ο Πατριάρχης της Ρώμης γίνει και κοσμικός άρχοντας, με τον ρωμαϊκό τίτλο που έφερε ο αυτοκράτορας, δηλαδή pontifix (γεφυροποιός).

Από την σύνοδο της Νίκαιας το 325 μέχρι τις 29 Μαΐου 1453 που η έπεσε η Πόλη, η Ανατολική Χριστιανική Εκκλησία πέρασε από πολλές φάσεις, ωστόσο δεν έπαψε ποτέ να διακατέχεται από το πνεύμα του ελληνιστικού οικουμενισμού. Αυτό το πνεύμα ήρθε σε ευθεία σύγκρουση με τον σταδιακό εξελληνισμό της αυτοκρατορίας. Η σύγκρουση κορυφώθηκε όταν οι τελευταίοι Παλαιολόγοι επιχείρησαν την ένωση των Εκκλησιών. Οι αυτοκράτορες είχαν τους λόγους τους. Αν υπήρχε μια αμυδρά ελπίδα να σωθεί η αυτοκρατορία αυτό προϋπόθετε την υποστήριξη του Πάπα και την συνακόλουθη αποστολή δυτικών σταυροφόρων για την άμυνα της Πόλης. Η Εκκλησία ωστόσο βρέθηκε ενάντια σε εκείνη την εθνική προσπάθεια. Για την Εκκλησία ήταν περισσότερο σημαντικό να διατηρηθεί η θρησκευτική ανεξαρτησία της παρά η εθνική.

Όταν ο Μωάμεθ ο Β’ ο Εκπορθητής έμπαινε με το άλογό του στην Αγιά Σοφία, έχοντας κατακτήσει το τελευταίο οχυρό της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας,  η ορθόδοξη εκκλησία υποτάχθηκε πρόθυμα στον νέο εξουσιαστή, ο οποίος είχε την πολιτική ενόραση να την υποστηρίξει. Χάρη στους Οθωμανούς, ο πατριαρχικός θρόνος της Κωνσταντινούπολης ξαναπέκτησε την αρχαία αίγλη που είχε επί Ιουστινιανού.  Το πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης βρέθηκε να αντιπροσωπεύει στην Μεγάλη Πύλη το σύνολο των ορθόδοξων Χριστιανών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, εκατομμύρια πιστούς από τα Βαλκάνια μέχρι την Μέση Ανατολή. Μπορεί η Πόλη να είχε πέσει, όμως η Ανατολική Εκκλησία είχε ανορθωθεί. Οι Ρώσοι, οι κύριοι αντίζηλοι – για να μην πούμε τίποτα για τον Πάπα στη Ρώμη που βρέθηκε τώρα να αντιμετωπίζει τον Λούθηρο – φάνηκαν σα να πήραν ένα γερό μάθημα από την ιστορία.

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο έπαιξε ρόλο κυρίως ανθελληνικό στα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας, κι ας υποκρίνονται κάποιοι το αντίθετο. Επανειλημμένα ήρθε σε σύγκρουση με τους λεγόμενους Μεγάλους Διδασκάλους του Γένους. Ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε’ κρεμάστηκε από τους Τούρκους όχι διότι υποστήριξε την Ελληνική Επανάσταση του 1821 αλλά διότι απέτυχε να την αποτρέψει.

Η δημιουργία της αυτοκέφαλης εκκλησίας της Ελλάδας ήταν μια προσπάθεια να δημιουργηθεί μια εθνική εκκλησία στο νέο, ανεξάρτητο Ελληνικό κράτος. Το πείραμα θα ήταν πετυχημένο αν ταυτόχρονα με την ανακύρηξη του αυτοκέφαλου είχε διαχωριστεί η εκκλησία από το κράτος. Ο μη-διαχωρισμός είχε αρνητικές συνέπειες και για την εκκλησία και για το κράτος, κυρίως όμως για την ελληνική κοινωνία. Η εκκλησία ταυτίστηκε με τις συντηρητικές πολιτικές δυνάμεις και με τον οπισθοδρομικό επαρχιωτισμό της δεξιάς και των διαφόρων δικτατόρων της. Το κράτος έγινε αυταρχικό, εξουσιαστικό και αντιδημοκρατικό. Το χειρότερο όμως ήταν ότι η χώρα ταυτίστηκε με το κράτος. Έτσι ο κρατισμός καθαγιάστηκε στην εθνική συνείδηση των Ελλήνων. Η σημερινή οικονομική, πολιτική και ηθική χρεοκοπία της Ελλάδας είναι εν πολλοίς αποτέλεσμα αυτών των ατυχών ιστορικά διεργασιών.

Ορθοδοξία και σύγχρονη Ελλάδα

Αν και υπήρξαν, και υπάρχουν, φωτεινά παραδείγματα κληρικών που εξαιρούνται του κανόνος, η συνολική επίδραση της ορθοδοξίας στην σύγχρονη Ελληνική ιστορία μόνον ως αρνητική μπορεί να χαρακτηρισθεί. Πέρα από την ταύτιση με τον επαρχιώτικο οπισθοδρομισμό και μια ανιστόρητη δήθεν φιλοπατρία, η Εκκλησία με την υποκριτική προσκόλληση της στους ξερούς τύπους της λατρείας, το συχνά αποτροπιαστικά επιδειξιομανή τρόπο ζωής των ιεραρχών της και την απουσία ουσιαστικού λόγου καλλιεργεί μεθοδικά τη μοιρολατρία, την εσωστρέφεια και την μισαλλοδοξία. Το χειρότερο όμως είναι ότι η ορθοδοξία. ως ιδεολογία που καύχεται για την πνευματική της ανωτερότητα ως προς τη «Δύση», είναι η κύρια υπεύθυνη για την αντιεπιστημονικότητα της Ελλάδας.

Αντιεπιστημονικός δεν είναι μόνο εκείνος που δεν εμπιστεύεται την επιστήμη ως την καλύτερη μέθοδο για την ανακάλυψη της αλήθειας. Κυρίως είναι εκείνος που δεν αποδέχεται να αλλάξει γνώμη έστω και όταν τα πάντα συνηγορούν εναντίον της γνώμης του. Αυτού του είδους η συμπεριφορά προέρχεται από την απολυτότητα της γνώμης που εκπροσωπεί ένα θρησκευτικό δόγμα. Η σύνδεση ανάμεσα στην αντιεπιστημονικότητα και την θρησκεία είναι προφανής. Μία από τις κύριες αιτίες που ελλείπει η ορθολογική επιχειρηματολογία στον πολιτικό λόγο της Ελλάδας είναι η αντιεπιστημονικότητα.

Αυτό δεν είναι κάτι αμελητέο. Οι δυτικοί θεσμοί που εισήχθησαν στην Ελλάδα ώστε να αρχίσει να λειτουργεί ως σύγχρονο κράτος υπονομεύτηκαν εξ’ αρχής από την ορθόδοξη αντιεπιστημονικότητα. Αντί για την εφαρμογή ορθολογικών μέτρων το Ελληνικό κράτος αρκείται σε ευχολόγια συνεπικουρούμενα, μεταφορικά ή κυριολεκτικά, από την παρουσία ψαλτών και αρχιερέων με άμφια και λιβάνια.  Η πρόσφατη κρίση απογύμνωσε την αντιεπιστημονικότητα του Ελληνικού Κράτους και της ελληνικής πολιτικής. Οι ευρωπαίοι δανειστές τράβαγαν τα μαλλιά τους κάθε φορά που ανακάλυπταν ότι όχι μόνον κανείς Έλληνας υπουργός ή κρατικός υπάλληλος δεν ήξερε τι γινόταν στην Ελλάδα, αλλά και κανείς δεν είχε την παραμικρή ιδέα για το πώς να εφαρμόσει τα οποιαδήποτε μέτρα ή αποφάσεις. Το μόνο που εισέπρατταν ήταν οι ειλικρινείς διαβεβαιώσεις του υπουργού οικονομικών και του πρωθυπουργού ότι όλα θα πάνε καλά. Αλλά πώς; Φυσικά, μόνο με ένα θαύμα.

Η αντιεπιστημονικότητα είναι βαθιά ριζωμένη στην εθνική κουλτούρα και δεν υπάρχει περίπτωση να ξεπεραστεί εύκολα, πόσο μάλλον γρήγορα. Επειδή είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον κρατισμό, τον καπιταλισμό των ημετέρων και την ορθόδοξη εκκλησιαστική παράδοση, η μόνη ελπίδα για να πάψουμε να είμαστε οι αιώνιοι παρίες της Ευρώπης είναι να μειωθεί ριζοσπαστικά το μέγεθος του κράτους, να απελευθερωθεί η αγορά και η κοινωνία, και να διαχωριστεί παντελώς η εκκλησία από το κράτος.

(Το επόμενο δοκίμιο της σειράς “Δοκίμια για την Ελληνική Κρίση” θα δημοσιευθεί στο παρόν ιστολόγιο το επόμενο Σάββατο. Μπορείτε να κατεβάσετε την πλήρη σειρά με ελευθερία διακίνησης της στο Διαδίκτυο υπό τα Creative Commons κάνοντας κλικ εδώ)

Η εμμονή των Ελλήνων με τον τουρισμό και την γεωργία ως τα «κύρια ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα» της Ελλάδας, δείχνει την μηδενική εμπιστοσύνη που υπάρχει στο εγχώριο κεφάλαιο γνώσης και την ικανότητά μας να καινοτομήσουμε, αλλά και το βαθμό που η ορθόδοξη κουλτούρα της αντιεπιστημονικότητας έχει εμποτίσει και διαπεράσει την συλλογική εθνική μας συνείδηση. Δείχνει επίσης πόσο λίγο αντιλαμβάνονται οι άνθρωποι στην χώρα μας τι συμβαίνει στον υπόλοιπο κόσμο.

Καθώς έχουμε μπει στην δεύτερη δεκαετία του 21^ου αιώνα η οικονομική παγκοσμιοποίηση οδηγεί σε μια νέα μορφή οικονομικών ανταλλαγών που βασίζονται στην γνώση. Η γνώση ως εργαλείο αλλά και ως προϊόν αρχίζει να χαρακτηρίζει τη νέα οικονομία, η οποία αποτελεί εξέλιξη της οικονομίας της πληροφορίας. Σε αυτή τη νέα οικονομία της γνώσης η ανταγωνιστικότητα, και άρα η οικονομική επιβίωση, θα εξαρτώνται από την παραγωγική διασύνδεση πολλών και διαφορετικών ειδικοτήτων. Για παράδειγμα, ο σχεδιασμός μιας νέας περιοχής ή μιας πόλης θα απαιτεί όχι μόνο πολεοδόμους, αρχιτέκτονες και μηχανικούς, αλλά και κοινωνιολόγους, ψυχολόγους, περιβαλλοντολόγους, ειδικούς στην πληροφορική, καλλιτέχνες, κλπ. Οι νέες μορφές καινοτομίας θα είναι αποτέλεσμα συνεργασίας ανάμεσα σε επιστημονικές, καλλιτεχνικές και μηχανικές εξειδικεύσεις. Η επιστήμη και η τεχνολογία, αλλά και ο διάλογός τους με τις ανθρωπιστικές επιστήμες και τις τέχνες, βρίσκονται στην καρδιά της οικονομίας της γνώσης.

Η Ελλάδα διαθέτει επαρκείς πνευματικές δυνάμεις για να δημιουργήσει μια εξαγωγική οικονομία γνώσης. Ο λόγος που δεν μπορεί σήμερα να την δημιουργήσει οφείλεται στις κρατικιστικές δομές στους τομείς της έρευνας και της παιδείας, αλλά και της επιχειρησιακής νομοθεσίας. Ο κρατικός στραγγαλισμός κάθε ιδιωτικής προσπάθειας καταστέλλει την δημιουργικότητα των νέων και απογοητεύει όσους θα ήθελαν, και θα μπορούσαν, να κάνουν τα όνειρά τους πραγματικότητα. Χωρίς δημιουργικότητα και όνειρα το μόνο που απομένει είναι η υποταγή και η εξάρτηση στις πολιτικές ελίτ των ημετέρων. Η ιστορία θα κρίνει τα κόμματα που κυβέρνησαν την Ελλάδα τα τελευταία τριάντα χρόνια όχι τόσο με κριτήριο την πολιτική διαφθορά των στελεχών τους, όσο για την συστηματική ηθική διαφθορά την οποία προκάλεσαν στην ελληνική νεολαία, καλλιεργώντας γενιές νέων δίχως πίστη στις δυνάμεις τους, με μόνο όνειρο μια θέση στο δημόσιο για μια ζωή χωρίς σκοπό.

Η αποτυχία της τεχνοεπιστημονικής έρευνας στην Ελλάδα

Η επιτυχία στην αναδυόμενη παγκόσμια οικονομία της γνώσης βασίζεται στο πόσο καινοτομικός είσαι. Καινοτομία σημαίνει να βρίσκεις νέες και καλύτερες λύσεις σε παλιά αλλά και νέα προβλήματα. Κάθε χρόνο κυκλοφορεί παγκοσμίως ένας Δείκτης Καινοτομίας (Global Innovation Index[1]) στον οποίο η Ελλάδα φιγουράρει μόνιμα ως ουραγός κάθε άλλης δυτικοευρωπαϊκής χώρας. Δεν χρειαζόμαστε όμως τον Δείκτη για να αντιληφθούμε την απουσία ελληνικών καινοτομικών προϊόντων και υπηρεσιών από τις διεθνείς αγορές.

Μια δημοφιλής εξήγηση για την υστέρηση σε ελληνικές ιδέες και προϊόντα υψηλής τεχνολογίας είναι ότι η δημόσια επένδυση στην έρευνα και την ανάπτυξη στην Ελλάδα είναι πολύ χαμηλή. Πράγματι, το ποσοστό που το κράτος ξοδεύει για την επιστήμη και την τεχνολογία είναι περίπου το 0,57% του ΑΕΠ[2], ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά στην Ευρώπη. Οι περισσότεροι πολιτικοί θα υποστήριζαν ότι το κλειδί για να βελτιωθεί η κατάσταση είναι να επενδυθούν περισσότερα δημόσια χρήματα στην επιστήμη και την τεχνολογία. Αυτό δεν είναι αληθές. Από τη δεκαετία του 1980 που η Ελλάδα έγινε μέλος της ΕΟΚ, έχουν ξοδευτεί δισεκατομμύρια ευρώ σε υποδομές έρευνας και μισθοδοσίες, σε πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα. Ακόμα περισσότερα δισεκατομμύρια έχουν ξοδευθεί μέσω μιας πληθώρας ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων για ερευνητικά έργα και προγράμματα. Κι όμως, αυτό που έχουμε καταφέρει παρά τα τόσα χρήματα είναι εξαιρετικά λίγο.

Ο κύριος λόγος για την μη ανάπτυξη της τεχνολογίας και της επιστήμης στην Ελλάδα είναι ότι το κράτος και η κρατιστική νοοτροπία έχουν καταπνίξει την δημιουργικότητα. Όση περισσότερη ανάμιξη αποκτήσει το κράτος τόσο χειρότερη θα γίνει η κατάσταση. Δεν χρειάζονται περισσότερα δημόσια χρήματα για να μετασχηματιστεί η Ελλάδα σε μια οικονομία γνώσης. Καλύτερα θα ήταν το ποσοστό για την έρευνα και την ανάπτυξη στον προϋπολογισμό να γίνει 0%, με την προϋπόθεση ότι θα ελευθερωθούν οι δημιουργικές δυνάμεις του λαού μας από τα δεσμά του κρατισμού.

Ας πάρουμε ως παράδειγμα τα Ελληνικά πανεπιστήμια, τα οποία έχουν αποτύχει επιστημονικά και κοινωνικά. Χάρη σε μια διεστραμμένη άποψη για τη δημοκρατία που ενστερνιζόταν ο ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ τα πανεπιστήμια μεταμορφώθηκαν από την δεκαετία του 1980 σε αλάνες όπου ξυλοκοπούνται αντίπαλοι νεολαίοι πολιτικών παρατάξεων. Οι διοικήσεις τους επιλέγονται με βάση την πολιτική τους υποταγή στα κόμματα. Τα πανεπιστήμια λειτουργούν κυρίως ως φυτώρια μελλοντικών κομματικών στελεχών και εγκεφαλικά ευνουχισμένων ψηφοφόρων. Όσοι καθηγητές και φοιτητές αρνούνται να συμμετάσχουν στην επικρατούσα πολιτική και ηθική παρακμή τρομοκρατούνται ή περιθωριοποιούνται. Τα ίδια χάλια ισχύουν και στα ερευνητικά ιδρύματα. Σπανιότατα τα ελληνικά πανεπιστήμια ή τα ερευνητικά ιδρύματα στοχεύουν στην προσέλκυση ταλαντούχων ανθρώπων. Όποτε αυτό συμβαίνει είναι από τύχη.

Χάρη σε αυτές τις ελάχιστες και τυχαίες περιπτώσεις υπάρχουν σήμερα κάποιες νησίδες αριστείας στα Ελληνικά πανεπιστήμια που αποδεικνύουν τις εξαιρετικές δυνατότητες που υπάρχουν στον «εγκεφαλικό κεφάλαιο» των Ελλήνων επιστημόνων και μηχανικών. Αυτές οι νησίδες αριστείας πάνε κόντρα στον επικρατούντα κανόνα που είναι η διατήρηση μιας θλιβερής μετριότητας – η οποία έχει βέβαια το πλεονέκτημα να είναι ευκολότερα χειραγωγήσιμη από τα κόμματα. Κακώς τα Ελληνικά πανεπιστήμια χρηματοδοτούνται από τα λεφτά των Ελλήνων φορολογουμένων.

Αλλά ακόμα κι ήταν καλύτερα τα πράγματα πάλι τα πανεπιστήμια δεν θα πρέπει να χρηματοδοτούνται από το κράτος. Η εξάρτηση από τον κρατικό προϋπολογισμό δημιουργεί από μόνη της έλλειψη ανταγωνιστικότητας και καινοτομίας. Το Πανεπιστήμιο που χρηματοδοτείται από το κράτος έχει ως «πελάτη» του το κράτος. Όμως οι πραγματικοί «πελάτες» του Πανεπιστημίου είναι οι φοιτητές και οι οικογένειές τους. Σε αυτούς οφείλει να παρέχει τις καλύτερες υπηρεσίες σπουδών. Για να συμβεί αυτό τα Πανεπιστήμια πρέπει να είναι ανεξάρτητα, ιδιωτικά και να χρηματοδοτούνται από αυτούς που επιθυμούν να μορφωθούν. Τα ερευνητικά ιδρύματα πρέπει επίσης να μην χρηματοδοτούνται από το κράτος αλλά να συνδεθούν με τις επιχειρήσεις. Τόσο η μόρφωση όσο και η καινοτομία είναι προσωπικές επιλογές. Δεν είναι ούτε κρατικές ούτε «κοινωνικές» υποθέσεις και ζητούμενα.

Το ρίσκο του καινοτομείν

Ο οικονομικός λόγος ύπαρξης πανεπιστημίων και ερευνητικών ιδρυμάτων είναι διότι αποσκοπούμε στην ανταγωνιστικότητα της οικονομίας μας και συνεπώς στη βελτίωση του βιοτικού μας επιπέδου. Σε μια ελεύθερη αγορά ανταγωνιστικός γίνεσαι χάρη στις ιδέες σου και την φαντασία σου. Αυτός που καινοτομεί με επιτυχία επιβιώνει και αναπτύσσεται. Οι υπόλοιποι πνίγονται αιωνίως στα χρέη. Πώς όμως μπορείς να συνδέσεις αποτελεσματικά το πανεπιστήμιο και το ερευνητικό εργαστήριο με την καινοτομία;

Χαρακτηριστικό της καινοτομίας είναι ο κίνδυνος. Οι νέες και αδοκίμαστες ιδέες έχουν τον κίνδυνο να αποτύχουν όταν «βγούν» από το εργαστήριο ή το εργοστάσιο στον πραγματικό κόσμο. Οπότε ερχόμαστε στην ερώτηση ποιος θα πρέπει να παίρνει το ρίσκο; Η λογική απάντηση είναι προφανής: αυτός που θα ωφεληθεί από την επιτυχία του καινοτομικού προϊόντος. Ωστόσο, ο κρατικός έλεγχος της έρευνας και της καινοτομίας μέσω των επιδοτήσεων και των χρηματοδοτήσεων σημαίνει ότι το μεγαλύτερο ρίσκο το παίρνει το κράτος (ή η Κομισιόν στην περίπτωση των Ευρωπαϊκών προγραμμάτων έρευνας). Αυτό είναι τραγικό λάθος για δύο τουλάχιστον λόγους.

Ο πρώτος είναι ηθικός: γιατί θα πρέπει ο φορολογούμενος να επιβαρύνεται με το ρίσκο κάποιου πράγματος το οποίο, αν πετύχει, θα ωφελήσει μόνον συγκεκριμένα άτομα; Δεν είναι ηθικότερο να αποφασίζει ο καθένας από εμάς πού να βάλει τα λεφτά του; Προτιμώ να κρίνω εγώ ο ίδιος αν μια ιδέα με ενδιαφέρει και τη θεωρώ ότι έχει δυνατότητες επιτυχίας, όχι κάποιος υπάλληλος ενός υπουργείου ή της Κομισιόν. Σε ένα μη-κρατικιστικό σύστημα οι επενδυτές είναι ελεύθεροι να επιλέξουν πού θα βάλουν τα χρήματά τους, ή αν θα τα βάλουν. Αυτό δεν είναι μόνο σωστό αλλά και καλό τόσο για τους ίδιους επενδυτές όσο και για εκείνους που καινοτομούν πραγματικά.

Ερχόμαστε έτσι στο δεύτερο μεγάλο λόγο που είμαι εναντίον των επιδοτήσεων στην καινοτομία. Ο μόνος λόγος για να κάνει κανείς κάτι σωστά είναι επειδή αν το κάνει λάθος θα έχει κάτι να χάσει. Αυτός είναι εν συνόψει ο κίνδυνος, το ρίσκο, κάθε επιχειρηματικής ή καινοτομικής ενέργειας. Εκείνοι που επιχορηγούνται με κρατικές ή ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις δεν έχουν αρκετά ισχυρό κίνητρο να πετύχει η ιδέα τους. Επειδή οι επιχορηγήσεις μειώνουν τον κίνδυνο (αφού τον μεταφέρουν στις πλάτες του φορολογούμενου), ο κύριος οικονομικός στόχος του επιχορηγούμενου είναι να πάρει την επιχορήγηση. Στο ισχύον κρατικιστικό σύστημα η επιτυχία μετριέται όχι με το πόσο οικονομικά πετυχημένη ήταν η ιδέα ή το τελικό προϊόν, αλλά κατά πόσον εγκρίθηκε η επιχορήγηση. Αυτό εξηγεί τους γελοίους κομπασμούς των κρατικοδίαιτων Ελλήνων ερευνητών ότι η χώρα μας είναι από τις πρώτες στην κατάταξη εκείνων που εισπράττουν πόρους από τα ευρωπαϊκά προγράμματα έρευνας. Με τις επιχορηγήσεις, αντί να δημιουργείται μια ανταγωνιστική οικονομία της γνώσης, αναπτύσσεται ένα παρασιτικό σύστημα κατασκευής προτάσεων. Το σύστημα αυτό πνίγει τις καλές ιδέες, διότι οι καλές ιδέες που θα προσπαθήσουν βγουν στην αγορά όχι μόνο θα στερηθούν πολύτιμους πόρους αλλά θα βρεθούν αντιμέτωπες απέναντι στην κρατική φορολογική επίθεση.

Ελάχιστο κράτος και καινοτομία

Ο ρόλος του κράτους για να αναπτυχθεί η καινοτομία σε μια χώρα θα πρέπει να είναι ο ελάχιστος δυνατός και να περιορίζεται στις αρμοδιότητες του «ελάχιστου κράτους». Δηλαδή να προστατεύει κυρίως τις πατέντες και να διαθέτει αποτελεσματικούς δικαστικούς μηχανισμούς που θα αποθαρρύνουν τους απατεώνες. Σε μια ελεύθερη αγορά με ελάχιστη φορολογία οι άνθρωποι θα βρουν μόνοι τους τον καλύτερο τρόπο για να χρηματοδοτηθεί από ιδιωτικά κεφάλαια η έρευνα και η επιστήμη. Θα βρουν επίσης τον τρόπο να αναπτύξουν τον διάλογο ανάμεσα στις ειδικότητες, την προϋπόθεση για τη δημιουργία μιας διεπιστημονικής, ανθρωποκεντρικής οικονομίας της γνώσης.

Όσο αναφορά το ρόλο του κράτους στην εκπαίδευση πιστεύω ότι δεν θα πρέπει να έχει κανένα ρόλο. Είναι γεγονός ότι το δημόσιο σχολείο βοήθησε στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη των χωρών της δύσης. Όμως αυτό συνέβη σε μια διαφορετική ιστορική περίοδο όταν η δύση εκβιομηχανιζόταν. Στη σημερινή εποχή υπάρχουν ακόμα περιοχές του πλανήτη μας που είναι σημαντικό να διατηρηθεί η δημόσια εκπαίδευση ώστε να μπορέσουν οι φτωχές χώρες να εκπαιδεύσουν γρήγορα τους πληθυσμούς τους. Ωστόσο στις ανεπτυγμένες οικονομικά χώρες το πρόβλημα που έχουμε είναι διαφορετικού χαρακτήρα. Έχουμε τεράστια κράτη που ελέγχουν την παιδεία με λάθος τρόπο και πολύ φτωχά αποτελέσματα.

Στην Ελλάδα όσοι μπορούν να πάνε τα παιδιά τους σε ιδιωτικό σχολείο το κάνουν. Αυτό είναι κάτι που δεν συνέβαινε πριν τέσσερεις δεκαετίες όταν πήγαινα εγώ στο σχολείο. Είναι καιρός λοιπόν να αντιληφθούμε ότι πρέπει να αφήσουμε πίσω το δημόσιο σχολείο το οποίο δεν μπορεί πλέον να ανταποκριθεί στις ανάγκες της σημερινής κοινωνίας. Και αυτό δεν συμβαίνει μόνο λόγω της γενικής υποβάθμισης του επιπέδου της ύλης ή των δασκάλων και καθηγητών. Είναι το ίδιο το σχολικό σύστημα το οποίο είναι εκτός εποχής. Επειδή ακριβώς το σύστημα αυτό «σχεδιάζεται» εκ των άνω από κάποια κρατική επιτροπή «σοφών» αναγκαστικά εμπεριέχει την ιδεολογία εκείνων που το σχεδιάζουν. Ωστόσο ο κόσμος μας κινείται με άλλες ταχύτητες, πιο γρήγορες από την αδράνεια που εμπεριέχουν οι παγιωμένες ιδεολογίες, ακόμα κι εκείνες που εκπορεύονται από αντικειμενικές επιστημονικές μελέτες. Οι παραδοσιακές δομές της εκπαίδευσης – π.χ. τα ωράρια και η ύλη των σχολείων, η σχέση δάσκαλου-μαθητή, αλλά και ο ρόλος των πανεπιστημίων – δεν ακολουθούν τις μεγάλες παγκόσμιες αλλαγές αλλά μένουν πίσω. Επίσης δεν λαμβάνουν υπόψη και δεν ενσωματώνουν τις ανακαλύψεις της νευροεπιστήμης για τον τρόπο που μαθαίνουμε και συνεργαζόμαστε. Και φυσικά, δεν έχουν τίποτα να πουν για τον συνεργατικό και διεπιστημονικό χαρακτήρα της οικονομίας της γνώσης. Έτσι το δημόσιο σχολείο δεν καινοτομεί αλλά παραμένει προσκολλημένο σε φιλοσοφίες του παρελθόντος. Το κράτος πνίγει την καινοτομία. Μόνο αν ελευθερωθεί πλήρως η παιδεία θα μπορέσει να καινοτομήσει.

Η σχολική εκπαίδευση πρέπει να γίνει ολοκληρωτικά ιδιωτική και ανταγωνιστική. Μόνο μέσα από τον ανταγωνισμό θα γεννηθούν καινοτόμες ιδέες εκπαίδευσης που θα ανταποκριθούν σε αυτό που χρειαζόμαστε σήμερα. Τα ελεύθερα ιδιωτικά σχολεία, ελεύθερα από κάθε κρατικό παρεμβατισμό, θα μπορέσουν να διαρθρώσουν και να αναπτύξουν καλύτερα το πρόγραμμά τους, να προσελκύσουν ταλαντούχους δασκάλους και καθηγητές, να καινοτομήσουν. Τι θα συμβεί όμως με τα παιδιά των οικογενειών που δεν θα έχουν τα χρήματα να τα στείλουν στα ιδιωτικά σχολεία;

Το ελάχιστο κράτος μπορεί να θεσπίσει μη-εξαγοράσιμες υποτροφίες για την σχολική εκπαίδευση των παιδιών από οικογένειες με χαμηλά εισοδήματα. Αυτές οι υποτροφίες θα δίδονται με δικαίωμα χρήσης στις οικογένειες. Οι οικογένειες αυτές θα μπορούν τότε να ξοδέψουν τις υποτροφίες στο σχολείο της επιλογής τους. Αυτό το μέτρο όχι μόνο θα ενισχύσει τις συνθήκες ανταγωνισμού στην αγορά της μόρφωσης αλλά και θα δώσει ποιοτικά ανώτερη παιδεία στα παιδιά από τις φτωχότερες οικογένειες, κάτι που σήμερα δεν απολαμβάνουν. Το κόστος των υποτροφιών αυτών θα είναι πολύ χαμηλότερο από το κόστος της δημόσιας σχολικής παιδείας σήμερα και το αποτέλεσμα για την ελληνική κοινωνία πολλαπλάσια καλύτερο. Το ίδιο σύστημα υποτροφιών θα μπορούσε να εφαρμοσθεί και στην περίπτωση των ιδιωτικών πλέον Πανεπιστημίων.

Βιομηχανία και έρευνα

Τα ερευνητικά κέντρα των Πανεπιστημίων αλλά και τα αυτόνομα ερευνητικά κέντρα πρέπει να λειτουργούν ως εταιρίες έρευνας που θα παρέχουν υπηρεσίες στην βιομηχανία και την πραγματική οικονομία. Παρά την απώλεια της οικονομικής ανταγωνιστικότητας της ελληνικής βιομηχανίας διαθέτουμε ακόμα κάποιες άριστες βιομηχανίες σε τομείς όπως χημικά, φαρμακευτικά, υλικά και λογισμικό. Οι ελληνικές επιχειρήσεις σε μια απελευθερωμένη αγορά θα αναζητήσουν τον βέλτιστο τρόπο συνεργασίας με τους επιστήμονες-ερευνητές. Επιχειρηματίες και επενδυτικά κεφάλαια θα βρούν την ευκαιρία να σχεδιάσουν και να εφαρμόσουν τρόπους χρηματοδότησης της έρευνας, όπως και επίσης και χρηματοδότησης νέων επιχειρήσεων (start-ups). Δεν χρειάζεται κρατικός παρεμβατισμός για να καταλάβουν οι άνθρωποι το συμφέρον τους. Αντίθετα το κράτος δεν επιτρέπει στους ανθρώπους να βρουν τις καλύτερες και αποδοτικότερες λύσεις συνεργασίας.

Σήμερα στην Ελλάδα αν θέλεις να ξεκινήσεις μια καινοτομική επιχείρηση θα πρέπει είτε να μην έχεις σώας τας φρένας είτε να μην έχεις ενημερωθεί για τη δυνατότητα να ξεκινήσεις την επιχείρησή σου σε κάποια άλλη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αν επιμείνεις να πραγματοποιήσεις το εγχείρημά σου στην Ελλάδα θα έρθεις αντιμέτωπος με ένα κράτος εχθρικό και ληστρικό που θα κάνει τα πάντα να σε καταστρέψει. Σε μια Ελλάδα ενός ελάχιστου κράτους τα πάντα θα είναι διαφορετικά. Το μόνο που θα απασχολεί εκείνους που έχουν κάποια τολμηρή ιδέα θα είναι να κάνουν την ιδέα τους πετυχημένη.

Υπάρχουν χιλιάδες νέοι άνθρωποι στη χώρα μας με εξαιρετικές ιδέες οι οποίοι αποθαρρύνονται συστηματικά από μια κοινωνία που έχει εθιστεί στην αναζήτηση του οικονομικού αεικίνητου: να μην κάνεις τίποτα και να σε πληρώνουν. Αυτοί οι νέοι είναι η ελπίδα της χώρας μας να αντικατασταθεί η υπάρχουσα ψευδο-οικονομία της άγνοιας με την οικονομίας της γνώσης και της καινοτομίας.

Ένα παλιό πρόβλημα αναζητά νέες λύσεις

Στα τέλη του 15^ου αιώνα, με τους Τούρκους προ πυλών και δεκάδες χιλιάδες νέους να έχουν παρασυρθεί από την αυνανιστική εσωστρέφεια της ορθοδοξίας, ο Γεώργιος Πλήθων έγραφε στον Κωνσταντίνο ΙΑ΄ ότι έπρεπε να εισαχθούν οι εφαρμοσμένες επιστήμες στο Πανεπιστήμιο και τον παρακινούσε να στείλει νέους στην Ιταλία να διδαχθούν τις νέες επιστήμες και τη μηχανική.

Η τραγική ειρωνεία της σύγχρονης ιστορίας μας ήταν ότι εξαιτίας της ενσωμάτωσης μας στο Οθωμανικό χαλιφάτο η Παλαιολόγια Αναγέννηση πνίγηκε νωρίς, πριν καταφέρει να δημιουργήσει μια αυτόχθονα ελληνική επιστημονική κουλτούρα. Πεντακόσια χρόνια μετά οι απόγονοι των ελληνόφωνων Βυζαντινών έχουμε ξεχάσει την αγωνία των προγόνων μας να ξεπεράσουν τις θρησκευτικές δεισιδαιμονίες τους και να κοινωνήσουν το πνεύμα της Ευρωπαϊκής Αναγέννησης. Προσκολλημένο ως επί το πλείστον ασυνείδητα στον μοιρολατρικό κρατικισμό της ορθόδοξης ιδεολογίας, ένα μεγάλο μέρος του ελληνικού λαού επιλέγει το ξεπούλημα του στις ελίτ των ημετέρων αντί να διεκδικήσει την ελευθερία του.

Αυτό το μέρος του λαού αποτελεί την βάση ισχύος των κυβερνώντων κομμάτων και ανταμειβόταν με θέσεις στο δημόσιο. Υπάρχει βεβαίως και η «άλλη» Ελλάδα που προσπαθεί να καινοτομήσει και να διεκδικήσει την προσωπική επιτυχία κόντρα στο δυναστικό Ελληνικό κράτος. Αυτή η «άλλη» Ελλάδα δεν εκπροσωπείται πολιτικά στο υπάρχον κοινοβουλευτικό σύστημα, απέχει συνήθως από τα πολιτικά, και αγωνίζεται να επιβιώσει οικονομικά. Η οικονομική κρίση είναι μια ευκαιρία αλλαγής για τη χώρα μας διότι τα θεμέλια της σχέσης κράτους και εξαγορασμένων με θέσεις στο δημόσιο πολιτών τρίζουν και τείνουν να καταρρεύσουν. Στην χειρότερη περίπτωση το τέλος των φθηνών δανεικών θα σημάνει τον επαναπροσδιορισμό της σχέσης αυτής.

Να λοιπόν που ο ιστορικός ανταγωνισμός ανάμεσα στον κοσμοπολίτικο, προοδευτικό, αφομοιωτικό οικουμενισμό και τον οπισθοδρομικό ξενοφοβικό επαρχιωτισμό μπαίνει σε μια κρίσιμη ιστορική καμπή. Πεντακόσια χρόνια μετά την πτώση του Βυζαντίου μας δίνεται μια ευκαιρία να πάψουμε να ζούμε στο ιστορικό περιθώριο και να επανενταχθούμε στην κοινωνία των εθνών της επιστήμης και της προόδου, να γίνουμε μέρος της αναδυόμενης παγκόσμιας οικονομίας της γνώσης. Στις επιστολές του στον αυτοκράτορα ο Πλήθωνας – ένας κατ΄ εξοχήν εκπρόσωπος του προοδευτισμού – επικαλούνταν το πνεύμα του εφευρέτη Δαίδαλου ως οδηγητή ενός αναγεννημένου ελληνικού έθνους. Ας μην ξεχνάμε όμως ότι κάποια στιγμή ο Δαίδαλος αντιλήφθηκε ότι έπρεπε να σπάσει τα δεσμά του από τον κρατικό χορηγό του, τον βασιλέα Μίνωα, για να συνεχίσει να σκέπτεται ελεύθερα. Και τότε ήταν που συνέλαβε την σπουδαιότερη εφεύρεσή του: τον τρόπο να πετά.

(Το επόμενο δοκίμιο της σειράς “Δοκίμια για την Ελληνική Κρίση” θα δημοσιευθεί στο παρόν ιστολόγιο το επόμενο Σάββατο. Μπορείτε να κατεβάσετε την πλήρη σειρά με ελευθερία διακίνησης της στο Διαδίκτυο υπό τα Creative Commons κάνοντας κλικ εδώ)

Η εξελικτική θεωρία η οποία διατυπώθηκε από τον Κάρολο Δαρβίνο στα τέλη του 19^ου αιώνα έχει αποδειχθεί πέραν πάσης αμφιβολίας. Εξηγεί με υπέροχο και απλό τρόπο το φαινόμενο της ζωής και όλους τους επί μέρους μηχανισμούς της ζωής, από το γιατί υπάρχουν τόσα πολλά είδη στον πλανήτη μας μέχρι το γιατί τα βακτήρια έχουν γίνει ανθεκτικά στα αντιβιοτικά. Ορισμένοι φονταμενταλιστές Χριστιανοί θεωρούν ότι η εξελικτική θεωρία έρχεται σε σύγκρουση με κάποιες παραγράφους του βιβλίου της Γένεσης, και για αυτό την απορρίπτουν.  Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ελλάδας δεν έχει σαφώς διατυπωμένη θέση και, αντίθετα με την Καθολική Εκκλησία η οποία την έχει επίσημα αποδεχθεί, στέκεται ακόμα αμήχανα απέναντί της.

Η ιστορία της εξελικτικής θεωρίας στη χώρα μας ξεκίνησε στραβά από την αρχή. Δεν ήταν μόνο ο κλήρος που την αντιμετώπισε εχθρικά αλλά και η πλειονότητα των Ελλήνων διανοούμενων της εποχής, οι οποίοι την απέρριψαν αφού την θεώρησαν ανθελληνική.  Η εξελικτική θεωρία τους φάνηκε ότι αμφισβητούσε την ιστορική συνέχεια του έθνους. Πόρισμα της είναι ότι ο πληθυσμός ενός είδους (π.χ. άνθρωπος) που κατοικεί σε μια περιοχή αλλάζει γενετικά με την πάροδο των γενεών, μέχρι που μετά από ορισμένες γενεές παύει να έχει τα κληρονομικά χαρακτηριστικά των απώτερων προγόνων του. Η μεγάλη ιδέα του Δαρβίνου ανατίναζε τα θεμέλια του φυλετισμού του εθνικού μας μύθου, ότι δηλαδή είμαστε κατευθείαν απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων, ότι η συγγένειά μας είναι – και πρέπει να είναι – βιολογική.

Ενάμιση αιώνα αργότερα η εξελικτική θεωρία εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται με καχυποψία από το Ελληνικό κράτος, όμως η υπόθεση της εθνική μας καταγωγής δεν έχει πάψει να αμφισβητείται, ακόμα και από εμάς τους ίδιους. Σε πρόσφατη διάλεξή του σε Αμερικάνικο Πανεπιστήμιο ο αντιπρόεδρος της σημερινής κυβέρνησης[1] ειρωνεύτηκε τους σύγχρονους Έλληνες ότι «πιστεύουν πως είναι απόγονοι του Περικλή». Το σχόλιό του αντιμετωπίστηκε από τον Ελληνικό Τύπο με τρόπο διφορούμενο. Άλλοι ξιφούλκησαν μαινόμενοι κατά του αθυρόστομου υπουργού κατηγορώντας τον ότι υπονομεύει τα ιερά και τα όσια της φυλής, και άλλοι τον επικρότησαν υπομειδιάζοντες. Προφανώς, υπάρχουν στην Ελλάδα κάποιοι που πιστεύουν με φανατισμό στη διαχρονικότητα του ελληνικού έθνους και άλλοι που δεν την πιστεύουν αρκετά, ή και καθόλου. Ποια όμως είναι η αλήθεια; Ποιος έχει δίκαιο; Τι επιτέλους είμαστε;

 Περί έθνους

Η σύγχρονη ιδέα του έθνους διατυπώνεται γύρω στα τέλη 18^ου με αρχές του 19^ου αιώνα, σε μια περίοδο της ιστορίας όπου οι θρησκευτικοί φανατισμοί έχουν καταλαγιάσει στην Ευρώπη. Αυτή τη φορά είναι η επιστημονική επανάσταση που φέρνει τα πάνω κάτω. Ο Γερμανικός ρομαντισμός, αναζητώντας την ιστορικότητα και το πάθος, συγκρούεται με το Γαλλικό διαφωτισμό και τον ρασιοναλισμό του που τα θέλει όλα αφηρημένα και αναίσθητα. Από τη σύγκρουση αυτή αναδύεται δημιουργικά η ευρωπαϊκή αναζήτηση για την πνευματική και πολιτική απελευθέρωση των λαών από τα δεσμά της απολυταρχίας και της Εκκλησίας.

Ως καταλύτης αυτής της απελευθέρωσης προτείνεται η εθνική ταυτότητα όπως αυτή πηγάζει μέσα από τη λαϊκή παράδοση. Το έθνος ανάγεται σε κιβωτό μιας βαθύτερης, σχεδόν μεταφυσικής, σχέσης με την ιστορία. Ταυτόχρονα το έθνος αποκτά την έννοια της αδιαίρετης μονάδας επί της οποίας θεμελιώνεται το σύγχρονο κράτος. Σήμερα η Ευρώπη είναι δομημένη σε έθνη-κράτη χάρη σε αυτή την, ευρωπαϊκή, ιδέα περί έθνους. Η διάσπαση της Σοβιετικής Ένωσης και της Γιουγκοσλαβίας σε εθνικά κράτη, όπως και οι έντονες αποσχιστικές τάσεις των Βάσκων, των Καταλάνων, των Σκώτων και άλλων, δείχνουν πόσο βαθιά ριζωμένη είναι η ιδέα του έθνους στις συνειδήσεις των ευρωπαϊκών λαών. Τι είναι όμως το «έθνος»;

Έθνος ονομάζουμε ένα σύνολο ανθρώπων που μοιράζονται κοινές ιστορικές μνήμες. Πολλές φορές αυτοί οι άνθρωποι κατοικούν σε μια συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή, μιλούν την ίδια περίπου γλώσσα και μοιράζονται κοινά ήθη και έθιμα. Ωστόσο, πολλά από τα σύγχρονα Ευρωπαϊκά «έθνη» δημιουργήθηκαν από ανθρώπους που είχαν διαφορετικές γλώσσες, που πολλές φορές κατοικούσαν σε διάσπαρτες γεωγραφικές περιοχές και που τα ήθη και τα έθιμά τους διέφεραν σημαντικά. Το Ελληνικό έθνος είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, αλλά υπάρχουν και άλλα. Είναι ορθότερο λοιπόν να θεωρούμε το έθνος ως κάτι πιο γενικό, ως την κοινή αντίληψη μιάς ιδιαιτερότητας που μοιράζονται κάποιοι άνθρωποι, και η οποία τους κάνει να νοιώθουν «διαφορετικοί» από τους άλλους γύρω τους. Αυτή η αντίληψη της «εθνικής» ιδιαιτερότητας θεμελιώνεται στην πίστη σε μια κοινή καταγωγή η οποία διατυπώνεται μέσω της ιστορίας.

Σε τελευταία ανάλυση λοιπόν έθνος συναποτελούν όλοι εκείνοι που πιστεύουν σε μια κοινή αφήγηση, την ιστορία των προγόνων τους. Από τη στιγμή που οργανωθεί το έθνος ως κράτος η αφήγηση αυτή θεσμοθετείται και γίνεται η «επίσημη ιστορία του έθνους». Κάθε φορά που αυτή η «επίσημη ιστορία» αμφισβητείται ο αμφισβητίας χαρακτηρίζεται ως εχθρός του έθνους. Το έθνος, από τη στιγμή που γεννηθεί ως ιδέα και ριζωθεί στο μυαλό ενός λαού, αμύνεται διαρκώς υπέρ της ύπαρξής του.

Στην περίπτωση της σύγχρονης Ελλάδας η ιστορική μας αφήγηση έγινε εν μέσω αλληλοσυγκρουόμενων ιδεών περί της εθνικής μας ταυτότητας. Ο Ελληνικός Διαφωτισμός του 18^ου αιώνα οραματίστηκε ένα αναγεννημένο ελληνικό έθνος και μια ιστορική συνέχεια με τους αρχαίους Έλληνες. Αυτό δεν ήταν μια ιδέα του Διαφωτισμού αλλά συνέχεια της κοσμοαντίληψης του ύστερου Βυζαντίου, ειδικά από τον 13^ο αιώνα και μετά. Αυτή η κοσμοαντίληψη ήρθε σε σύγκρουση με πολλαπλούς αντιπάλους. Το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως αντέδρασε σθεναρά σε κάθε προσπάθεια εθνικής αναγέννησης όχι μόνο διότι ήταν υποτακτικό στην αυτοκρατορική εξουσία του Σουλτάνου αλλά και διότι χάρη στην υποστήριξη των Οθωμανών είχε ξαναβρεί τον «οικουμενικό» και άρα «διεθνή» ρόλο του στους ορθόδοξους λαούς της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Ο Πατριάρχης μιλούσε Ελληνικά, δεν ήταν όμως, δεν θα μπορούσε να ήταν, «Έλληνας».

Η άλλη μεγάλη αντίσταση στο εθνικό όραμα των Ελλήνων προήλθε από τους συντηρητικούς κύκλους της Ευρώπης. Αυτοί θεωρούσαν ότι ήταν οι ίδιοι κληρονόμοι του αρχαιοελληνικού πολιτισμού και άρα έβλεπαν με μεγάλη καχυποψία ένα κράτος στην Ελλάδα που θα ισχυριζόταν το ίδιο για τον εαυτό του. Ακριβώς επειδή το εθνικό όραμα όφειλε να αμυνθεί στις αμφισβητήσεις που δεχόταν τόσο από την «εσωτερική» αντιπολίτευση της Εκκλησίας όσο και από την «εξωτερική» αντιπολίτευση ενός μεγάλου μέρους της Ευρωπαϊκής ακαδημαϊκής και πολιτικής κοινότητας, χρειάστηκε να επινοηθεί μια ιστορική αφήγηση η οποία συνέδεε, λίγο-πολύ άρρηκτα, την κλασσική αρχαιότητα με τη σύγχρονη Ελλάδα. Η αφήγηση αυτή έτυχε της θερμής υποστήριξης των προοδευτικών και φιλελεύθερων δυνάμεων της Ευρώπης των αρχών του 19^ου αιώνα οι οποίες, μεθυσμένες από ρομαντισμό, κυριολεκτικά ύμνησαν την αναγεννημένη Ελλάδα και προσέτρεξαν στην αρωγή της, χύνοντας ακόμα και το αίμα τους για αυτήν.

Ωστόσο η εθνική μας αφήγηση, όπως εκφράζεται στο ιστορικό έργο του Παπαρρηγόπουλου, δεν στάθηκε αρκούντως ικανή να αντικρούσει τη δριμύτατη κριτική που της εξασκήθηκε, και της εξασκείται. Ο διαχρονικός ελληνισμός παραμένει μια αμφιλεγόμενη υπόθεση. Οι συντηρητικές Ευρωπαϊκές αντιρρήσεις εξακολουθούν να υφίστανται ακόμα και σήμερα. Ο Πάγκαλος απηχούσε τις αντιρρήσεις αυτές μέσω του ειρωνικού του σχολίου. Το ίδιο συμβαίνει όταν η Βρετανία αρνείται να επιστραφεί η ζωοφόρος του Παρθενώνα στην Αθήνα. Τόσο ο Πάγκαλος όσο και το Βρετανικό Μουσείο ισχυρίζονται ότι κάτι συνέβη πριν από χρόνια που διέκοψε το νήμα που μας συνδέει με τους αρχαίους. Ότι, τελικά, δεν έχουμε καμία σχέση με αυτούς.

 Πολιτισμός, κουλτούρα και ιστορικότητα

Όπως έδειξα, προϋπόθεση για να μιλάμε για κάποια συλλογική, εθνική ταυτότητα είναι η ύπαρξη μιας ιστορικής αφήγησης, κοινά αποδεκτής, η οποία να μας συνδέει με το παρελθόν. Η αφήγηση αυτή είναι η έκφραση μιας ιδέας που ονομάζεται «ιστορικότητα». Δηλαδή ότι υπάρχει μια συνέχεια ανάμεσα στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον που μας αφορά.

Η ιδέα της ιστορικότητας μπορεί να φαίνεται προφανής σε όλους μας σήμερα. Ωστόσο δεν ήταν προφανής στην αρχαιότητα. Οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι ιστορικοί έμοιαζαν περισσότερο με δημοσιογράφους. Περιέγραφαν γεγονότα που είτε έζησαν οι ίδιοι είτε τους τα διηγήθηκαν κάποιοι άλλοι που τα έζησαν.  Στην αρχαία Ελλάδα ενώ το παρόν περιγράφονταν, π.χ. από τον Θουκυδίδη, με όρους ορθολογικούς, το παρελθόν χάνονταν στο μύθο.

Η ιδέα της ιστορικής συνέχειας αναδύεται προς το τέλος του ευρωπαϊκού μεσαίωνα καθώς αποκτούν εθνικές συνειδήσεις τα ευρωπαϊκά έθνη. Η Γερμανική φιλοσοφική σκέψη μας δίνει δύο χρήσιμους όρους για να αναλύσουμε και να αντιληφθούμε καλύτερη την ιστορικότητα. Ο ένας είναι το Zivilization – o «πολιτισμός» – μια έννοια που αφορά στις τεχνικές και τεχνολογικές γνώσεις και εφαρμογές που χαρακτηρίζουν μια κοινωνία. Για παράδειγμα ο «νεολιθικός πολιτισμός» όπου οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν απλά εργαλεία, σκεύη κλπ., ή ο «τεχνολογικός πολιτισμός» του 21^ου αιώνα με το Ίντερνετ, κλπ. Μια κοινωνία ωστόσο, σύμφωνα με τη Γερμανική σκέψη, χαρακτηρίζεται επίσης από την «Kultur» – την «κουλτούρα» της – ένα σύνολο από αξίες, ιδέες, συνήθειες, ήθη και έθιμα που χαρακτηρίζουν την «ψυχή» μιας κοινωνίας.

Σε αντιδιαστολή με το Zivilization που είναι κάτι που εξελίσσεται μέσα στο χρόνο καθώς οι άνθρωποι εφευρίσκουν νέα εργαλεία, τεχνολογίες και μεθόδους, το Kultur συχνά αντιστέκεται στις αλλαγές. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν μεταβάλλεται. Η «κουλτούρα» ενός λαού εξελίσσεται επίσης αλλά με διαφορετικό τρόπο από τον «πολιτισμό» του. Ο «πολιτισμός» εξελίσσεται μέσω επαναστάσεων και ανατροπών.

Η «κουλτούρα» μέσω μεταμορφώσεων και μετασχηματισμών.

Αναζητώντας λοιπόν την ελληνική ιστορικότητα – την ελληνικότητα – θα πρέπει να μας απασχολήσει πρωταρχικά η κουλτούρα μας, και πώς αυτή μετασχηματίστηκε από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Θα πρέπει να ανιχνεύσουμε κατά πόσον υπάρχει μια συνέχεια που μπορούμε να τεκμηριώσουμε με επιχειρήματα και ιστορικές αποδείξεις.

Σε κάθε περίπτωση η ιστορικότητα – η ελληνικότητα και η ελληνική κουλτούρα – δεν έχουν κάνουν τίποτα με τη βιολογία. Ο Δαρβίνος δεν έπρεπε να είχε τρομάξει τους Έλληνες διανοούμενους του 19^ου αιώνα τόσο πολύ. Αν είμαστε «Έλληνες» (κάτι που όπως οφείλουμε να τεκμηριώσουμε τι ακριβώς σημαίνει) αυτό δεν συνάγεται από την ταυτοποίηση των γονιδίων μας με γονίδια των αρχαίων Ελλήνων, αλλά από την αφομοίωσή μας εντός μιας πολιτιστικής συλλογικότητας με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και τρισχιλιετή συνέχεια: της ελληνικότητας.

 Οι μεταμορφώσεις της ελληνικότητας

Είναι βεβαίως λογικό ότι στα τρεις χιλιάδες χρόνια που μας χωρίζουν από τη Γραμμική Γραφή Β – την καταγραφή της πρώτης ελληνικής λαλιάς που γνωρίζουμε τεκμηριωμένα ότι ακούστηκε στον κόσμο – συνέβησαν πολλά. Αυτοί που μίλησαν, σκέφτηκαν και ονειρεύτηκαν στα ελληνικά, πέρασαν από πολλές και σημαντικές μεταλλάξεις και μεταμορφώσεις. Αν πάρουμε ως αφετηρία το τέλος της ανεξαρτησίας των ελληνικών πόλεων το τέταρτο προ Χριστού αιώνα, τρεις είναι – κατά τη γνώμη μου – οι σημαντικότερες μεταμορφώσεις που καθορίζουν την σημερινή εθνική μας ταυτότητα. Η πρώτη είναι η ελληνιστική ιδέα της οικουμενικότητας. Η δεύτερη ο εξελληνισμένος χριστιανισμός. Και η τρίτη η επανανακάλυψη της αρχαίας Ελλάδας από τους Βυζαντινούς του 11^ου αιώνα.

 Οικουμενικότητα

Η επαναστατική Αριστοτέλεια ιδέα ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ισάξιοι βρήκε, ως ένα βαθμό τουλάχιστον, την υλοποίησή της μέσω των κρατών των Επιγόνων του Αλεξάνδρου. Μέσα σε μια ευρύτατη γεωγραφική περιοχή που ξεκινούσε από τις Ηράκλειες Στήλες και έφτανε μέχρι τα Ιμαλάια η κλασική Ελλάδα απορροφήθηκε στην κινούμενη άμμο της ιστορίας, αφομοιώθηκε από ένα πλήθος λαών και συγχρωτίστηκε με ένα πλήθος άλλων πολιτισμών.

Αυτήν την αφομοίωση ήμουν τυχερός να τη διαπιστώσω πριν από χρόνια όταν επισκέφθηκα την περίφημη Παλμύρα στην έρημο της Συρίας, την πάλαι πρωτεύουσα των Ναβαταίων. Η ονομαστή βασίλισσά τους Ζηνοβία, η οποία ισχυριζόταν ότι ήταν δισέγγονη της Κλεοπάτρας, πολέμησε και ηττήθηκε τελικά από τον Μάρκο Αυρήλιο τον 3^ο μ.Χ. αιώνα. Περπάτησα ανάμεσα στα ερείπια, διάβασα τις δίγλωσσες επιγραφές, στα ελληνικά και στη γλώσσα των Ναβαταίων, πρόσεξα τα κιονόκρανα στους ναούς, πόσο ιδιόμορφα ήταν. Τα ερείπια της έρημης πόλης της ερήμου αντηχούσαν τις ιδέες ενός κυρίαρχου και παγκόσμιου πολιτισμού που είχε τις ρίζες του στην Ελλάδα. Όμως εκείνοι που έχτισαν την πόλη δεν ήταν Έλληνες αλλά πρόγονοι των σημερινών Αράβων. Οι Ναβαταίοι, όπως και οι άλλοι ελληνοπρεπείς ή ελληνόφωνοι λαοί της Εγγύς και Μέσης Ανατολής, ήταν κληρονόμοι του Ελληνικού πολιτισμού στην πρώτη του μεγάλη μεταμόρφωση. Ωστόσο, η ιστορία τους επιφύλασσε διαφορετικές μεταμορφώσεις για το μέλλον. Η εξάπλωση του Ισλάμ έσπρωξε την ιστορία τους προς μια άλλη κατεύθυνση.

Η Αριστοτέλεια ιδέα της οικουμενικότητας θα κληρονομηθεί και στη Δύση, από τους Ρωμαίους. Το 212 μ.Χ. ο Καρακάλας με διάταγμά του έδωσε τα δικαιώματα του Ρωμαίου πολίτη σε όλους τους ελεύθερους άνδρες της αυτοκρατορίας. Το Βυζάντιο κληρονόμησε όπως ήταν φυσικό την ελληνιστική ιδέα της οικουμενικότητας. Καθώς ύστερα από αρκετούς αιώνες το Βυζάντιο οπισθοχωρούσε στον γεωγραφικό χώρο που παραδοσιακά αποτελούσε το λίκνο των Ελλήνων, η οικουμενική ελληνικότητα περιοριζόταν στους χριστιανικούς πληθυσμούς που κατοικούσαν τη Μικρά Ασία και την Ελληνική χερσόνησο.

Ο σύγχρονος ελληνικός πολιτισμός διαπνέεται από έναν κοσμοπολιτισμό που έλκει την ιδεολογική του καταγωγή από την ελληνιστική οικουμενικότητα. Ο ανανεωτικός αυτός κοσμοπολιτισμός έρχεται σε διαρκή σύγκρουση με τον οπισθοδρομικό επαρχιωτισμό της Ελλάδας. Η διαμάχη αυτών των δύο αντίρροπων ρευμάτων χαρακτηρίζει τη σύγχρονη Ελληνική ιστορία και την καθοδηγεί ακόμα και σήμερα.

 Χριστιανισμός και ελληνική φιλοσοφική σκέψη

Η δεύτερη μεγάλη μεταμόρφωση του ελληνισμού οφείλεται στον χριστιανισμό. Ο χριστιανισμός ξεκίνησε ως μια μικρή ιουδαϊκή αίρεση και κατέληξε ύστερα από τρεις αιώνες ως επίσημη θρησκεία του Ρωμαϊκού κράτους. Από το ξεκίνημα του, ο χριστιανισμός βρέθηκε μέσα στην ελληνική οικουμένη της Ανατολής, και βέβαια δεν θα μπορούσε να μείνει ανεπηρέαστος από τις περιρρέουσες ιδέες. Σιγά-σιγά έγινε μια θρησκεία που απορρόφησε όλες τις άλλες: την αιγυπτιακή (πήγαινε στο Κάιρο να δεις πως η Ίσις βυζαίνει τον Όσιρι για να καταλάβεις τη σχέση του Χριστού με την Παναγία), την περσική (ο Μίθρας είχε τα γενέθλιά του στις 25 Δεκεμβρίου, διέθετε 12 μαθητές και η μητέρα του ήταν παρθένα), τις ελληνικές θρησκείες του Ορφέα (κάθοδος στον Άδη, υμνολογία), του Δία (ο Θεός-Πατήρ) και του Διόνυσου (Ανάσταση, Θεία Ευχαριστία). Ο Χριστός έγινε ένας συγκριτικός θεός, όπως ο Σέραπις στην Αλεξάνδρεια, κι εμποτίστηκε από το πνεύμα των νεοπλατωνικών φιλοσόφων που ήταν πολύ της μόδας τότε. Ως Υιός Θεού που θεοποιήθηκε απηχούσε αυτό που έκανε ο Αλέξανδρος όταν επισκεπτόμενος το Ιερό του Άμμωνα στην Αίγυπτο δήλωσε πως ήταν γιος του θεού και άρα θεός κι ίδιος. Ο Χριστιανισμός είναι μια συγκριτική θρησκεία της ελληνιστικής ανατολής.

Καθώς οι αιώνες κύλησαν και η Ανατολή ξέκοψε από τη Δύση, ο χριστιανισμός της Ανατολής αποστάχθηκε σιγά-σιγά σε κάτι ιδιαίτερο, στην ορθοδοξία. Αυτή η πνευματική απόσταξη – καθώς και πολιτικοί λόγοι που είχαν να κάνουν με την επιθυμία της Άγιας Έδρας να ανεξαρτητοποιηθεί από την Κωνσταντινούπολη – έφεραν σε σύγκρουση την Ανατολή με τη Δύση. Ο καθολικισμός και η ορθοδοξία δεν διαφέρουν απλά και μόνον στο δογματικό αγκάθι του filioque[2] ή στον τρόπο προετοιμασίας της θείας κοινωνίας[3]. Οι διαφορές τους είναι βαθύτατες, ιστορικές και φιλοσοφικές. Στην ορθοδοξία συναντιέται όλη η αρχαία ελληνική φιλοσοφία από τους προσωκρατικούς μέχρι τους στωικούς και τους επικούρειους. Αυτές οι ιδέες υπάρχουν μέσα στο σώμα της ορθοδοξίας ακόμα και σήμερα. Δυστυχώς, από το 1453 και μετά έχουν πάψει να εκφράζονται μέσω της επίσημης Εκκλησίας και των λειτουργών της. Αντ’ αυτών, εκείνο που εκφράζεται είναι μια δογματική κατήχηση σε ομφαλοσκοπικές ανοησίες και μια προσήλωση στους τύπους.

Η απονέκρωση του προοδευτικού και γνωστικιστικού ορθόδοξου πνεύματος είχε ως θλιβερό αποτέλεσμα να αποκοπεί ο ελληνισμός από την Αναγέννηση, το Διαφωτισμό και την Επιστημονική Επανάσταση. Η δεισιδαιμονία των κληρικών, η έλλειψη κοσμικής μόρφωσης τους και η μεγάλη επιρροή της Εκκλησίας στους πολιτικούς και την εκπαίδευση, διαμόρφωσαν τον αντιεπιστημονικό, μοιρολατρικό και κρατικοκεντρικό τρόπο σκέψης της σύγχρονης Ελληνικής κοινωνίας. Αν και είχε όλα τα εχέγγυα να συμβάλλει στην πρόοδο τους έθνους μας η Ορθόδοξη Εκκλησία ταυτίστηκε με τον οπισθοδρομικό επαρχιωτισμό.

 Η πολιτική ιδεολογία του ύστερου Βυζαντίου

Η τρίτη σημαντική μεταμόρφωση του ελληνισμού που μας αφορά ήταν ο επαναπροσδιορισμός των Ανατολικών Ρωμαίων – των Βυζαντινών δηλαδή – ως απογόνων των αρχαίων Ελλήνων. Οι Βυζαντινοί, παραδοσιακά αυτοπροσδιοριζόμενοι ως Ρωμαίοι, εφάρμοζαν τον ελληνιστικό οικουμενισμό στο κράτος τους βάση του διατάγματος του Καρακάλα. Όλοι οι υπήκοοι του Βυζαντίου ήταν Ρωμαίοι πολίτες και δεν υπήρχαν εθνικές διακρίσεις. Ο αυτοκράτορας θεωρούσε τον εαυτό του ως τον απαράμιλλο βασιλέα των βασιλέων, κατευθείαν απόγονο του Μεγάλου Κωνσταντίνου, και ισαπόστολο. Η Κωνσταντινούπολη ήταν η «Πόλις», ο ομφαλός της Γης, το κέντρο του κόσμου, η Νέα Ιερουσαλήμ και το Βυζαντινό κράτος το βασίλειο του Χριστού στην Γη.

Η ρωμαιοχριστιανική οικουμενική αντίληψη σήμαινε ότι ο αυτοκράτορας κυριαρχούσε σε όλη την οικουμένη. Ακόμα κι αν υπήρχαν λαοί που δεν αναγνώριζαν την εξουσία του, αυτό ήταν μια προσωρινή κατάσταση. Το Βυζάντιο ήταν το κράτος του Θεού στη Γη, κι αργά ή γρήγορα όλοι οι λαοί θα εκχριστιανίζονταν, θα αναγνώριζαν τον αυτοκράτορα ως κύριό τους, και θα επερχόταν τότε η Τελική Κρίση. Όμως περί τον 9^ο αιώνα συνέβη κάτι που διατάραξε την παραδοσιακή, οικουμενική, κοσμοθεωρία του Βυζαντίου.

Η στέψη του Καρλομάγνου από τον Πάπα ως Ρωμαίου Αυτοκράτορα ήταν ένα μεγάλο σοκ για την μονοκρατορική αντίληψη του Βυζαντίου.  Αν και μετά το θάνατο του τα πράγματα στη Δύση ακολούθησαν μια πορεία αυτοδιάλυσης που φάνηκε να επιβεβαιώνει την ανωτερότητα της Ανατολής, το τέλος του Ευρωπαϊκού Μεσαίωνα ήταν πλέον μια πραγματικότητα. Ο νέος μεγάλος αντίπαλος του Βυζαντίου θα προερχόταν στο εξής από τη Δύση και θα ήταν Χριστιανικός. Όταν ο Αλέξιος Α’ Κομνηνός αντίκρισε τα στίφη των Σταυροφόρων να συγκεντρώνονται έξω από τα Θεοδόσια Τείχη σίγουρα θα συλλογίστηκε πώς κάτι σημαντικό είχε αλλάξει στην ιστορία.

Η Δύση κατέλαβε τελικά το Βυζάντιο το 1204 και η «οικουμενική» αυτοκρατορία της Ανατολής τεμαχίστηκε σε φέουδα. Ήταν ένα μεγάλο πλήγμα για τους Βυζαντινούς που πίστευαν στην ανωτερότητα του πολιτισμού τους. Αναζητώντας κάπου να πιαστούν συνειδητοποίησαν ότι το μόνον που τους καθιστούσε ποιοτικά ανώτερους από τη Δύση δεν ήταν πια η αυτοκρατορική εξουσία ή η στρατιωτική υπεροχή, αλλά η πνευματική σχέση με την κλασική ελληνική γραμματεία, κυρίως χάρη στην ελληνική λαλιά τους αλλά και εξ αιτίας του γεγονότος ότι το ύστερα Βυζάντιο συνέπιπτε λίγο-πολύ γεωγραφικά με την Ελλάδα της αρχαιότητας.

Έτσι η ιδέα της Ελλάδας αναγεννήθηκε μέσα από τις στάχτες της. Από τον 13^ο αιώνα και μετά οι Βυζαντινοί θα αυτοπροσδιορίζονται ολοένα και περισσότερο ως απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων. Όταν οι Παλαιολόγοι ανακατέλαβαν στην Κωνσταντινούπολη το Βυζάντιο ήταν πλέον μια «Ελληνική» αυτοκρατορία, και ως τέτοια την αντιλαμβάνονταν και οι Δυτικοί.

 Οθωμανική αυτοκρατορία και σύγχρονη πολιτική κουλτούρα

Η ενσωμάτωση του Ελλαδικού χώρου στην Οθωμανική αυτοκρατορία απομόνωσε την Ελλάδα από τη Δύση για τετρακόσια χρόνια. Αν εξαιρέσει κανείς τα Επτάνησα, την Κύπρο και τους Έλληνες της διασποράς, το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος του γεωγραφικού χώρου στον οποίο κατοικούσαν άνθρωποι με βυζαντινο-ελληνική συνείδηση υποτάχθηκε σε μια ισλαμική απολυταρχία, η οποία όμως διατήρησε πολλά από τα χαρακτηριστικά του Ρωμαϊκού κράτους.

Στη διάρκεια της Οθωμανικής περιόδου η ελληνική κοινωνία δεν έμεινε στάσιμη αλλά εξελίχθηκε δυναμικά. Με τον καιρό διάφοροι λαοί που είχαν εγκατασταθεί στην νότια Βαλκανική (Σλάβοι, Βλάχοι, Αλβανοί) εξελληνίστηκαν κι απέκτησαν ελληνική εθνική συνείδηση. Ο εξελληνισμός των λαών αυτών μπορεί να δικαιολογηθεί μόνον αν υποθέσουμε ότι υπήρχαν συμπαγείς ελληνόφωνοι πληθυσμοί στη νότια Βαλκανική με κυρίαρχο οικονομικό και πολιτιστικό καθεστώς.

Στους πληθυσμούς αυτούς, καθώς και σε όσους εξελληνίσθηκαν, η πολιτική ιδεολογία του ύστερου Βυζαντίου και της Παλαιολόγιας Αναγέννησης αποκρυσταλλώθηκε σε βαθμό που η ανάμνηση της χριστιανικής αυτοκρατορίας ταυτίστηκε με την ανάμνηση του αρχαιοελληνικού κλέους, γεγονός που τροφοδότησε τη κυρίαρχη εθνική αφήγηση του 19^ου αιώνα περί άρρηκτης ιστορικής συνέχειας του ελληνικού έθνους.

Ταυτόχρονα, δημιουργήθηκαν σιγά-σιγά νέα κοινωνικά στρώματα στην ελληνική κοινωνία με συγκρουόμενα πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα. Οι Φαναριώτες και το Πατριαρχείο, τα πιο συντηρητικά στοιχεία, με καταγωγή στους ευγενείς του Βυζαντίου που υπηρετούσαν πιά τον νέο μουσουλμάνο αυτοκράτορα, είχαν επενδυμένα τα συμφέροντά τους στην Οθωμανική κεντρική εξουσία. Αντίθετα, η αναδυόμενη τάξη των εμπόρων και των εφοπλιστών, αλλά και η Ελληνική διανόηση της διασποράς, εμπνεόμενοι από τις ιδέες του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, επιδίωκαν πολιτικές και οικονομικές ελευθερίες που μόνο η δημιουργία ενός ανεξάρτητου Ελληνικού κράτους θα εξασφάλιζε. Τα ένοπλα σώματα των αρματολών και των κλεφτών, οι κύριοι εκπρόσωποι των λαϊκών μαζών, ευθυγραμμίστηκαν τελικά με τους έμπορους αστούς, και από κοινού οργάνωσαν τον επαναστατικό αγώνα.

Ωστόσο, τετρακόσια χρόνια πολιτικής υποταγής σε ένα διεφθαρμένο κράτος όπου το κοινωνικό συμβόλαιο γραφόταν από την αρχή κάθε φορά που ο Σουλτάνος άλλαζε γνώμη για κάτι, δημιούργησαν ένα σύνολο από πολιτικά αντανακλαστικά που καμία σχέση δεν είχαν με την πολιτική συνείδηση των λαών της Δυτικής Ευρώπης. Εκεί, η Μεταρρύθμιση και η Αντιμεταρρύθμιση, οι θρησκευτικοί πόλεμοι και τέλος ο Διαφωτισμός ζύμωσαν μια διαφορετική σχέση ανάμεσα στους λαούς και την εξουσία, σχέση η οποία θα οδηγούσε από τη Γαλλική Επανάσταση και μετά στην επαναπροσδιορισμένη σχέση πολίτη-εξουσίας που σήμερα αναγνωρίζουμε στις δυτικού τύπου δημοκρατίες (κοινοπολιτείες ή συνταγματικές μοναρχίες). Τίποτα από αυτά δεν συνέβη στον Ελλαδικό χώρο. Αντίθετα, η Οθωμανική περίοδος της Ελληνικής ιστορίας συνέβαλλε στην παγίωση μιας ιδιόρρυθμης πολιτικής κουλτούρας, η οποία κυριαρχεί ακόμα και σήμερα, και είναι η κύρια αιτία των δεινών που κατατρύχουν την σύγχρονη Ελλάδα. Κυρίαρχα χαρακτηριστικά της κουλτούρας αυτής είναι η έλλειψη εμπιστοσύνης των πολιτών στην κεντρική εξουσία και ο κοινοτισμός. Το κράτος θεωρείται από τους πολίτες ως κάτι από το οποίο οφείλουν να απαιτήσουν και να διεκδικήσουν κάποιο προσπορισμό, ένα ενοίκιο[4], εις αντάλλαγμα της πολιτικής υποταγής. Η υποταγή αυτή έχει ως νόμισμα της την ψήφο προς το κόμμα-διανομέα των ενοικίων. Ο κοινοτισμός, όχι κάτι κακό από μόνο του, μη βρίσκοντας πολιτική έκφραση σε ένα κεντρικό Κράτος, λειτουργεί υπονομευτικά: τα λόμπι που συναλλάσσονται με το κράτος και παράγουν διαφθορά δεν έχουν μόνο οικονομικά χαρακτηριστικά αλλά και γεωγραφικά (π.χ. Πελοποννήσιοι, Ρουμελιώτες, Κρητικοί, κλπ.). Οι κυρίαρχες συμμαχίες είναι η έκφραση του Ελληνικού κοινοτισμού με μια άλλη μορφή.

 Εκατόν ογδόντα χρόνια «Ελληνικού κράτους»

Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 εμπεριέχει ιδεολογικά το σύνολο της ιστορικής και πολιτικής σύγχυσης που κληρονόμησαν στους σύγχρονους Έλληνες το ύστερο Βυζάντιο και η Οθωμανική περίοδος. Η ανιστόρητη θεώρηση της ιστορικής συνέχειας ανάμεσα στην αρχαία Ελλάδα και το Βυζάντιο, οδήγησε στο παράδοξο μόρφωμα της «Μεγάλης Ιδέας», την κεντρική ιδεολογία του αναγεννημένου Ελληνικού Κράτους.

Η Μεγάλη Ιδέα οδήγησε στους πολεμικούς θριάμβους των Βαλκανικών Αγώνων, αλλά έσβησε όμως άδοξα με την καταστροφή του ελληνικού στρατού στη Μ. Ασία το 1922. Από την ήττα του ’22 η Ελλάδα δεν έχει συνέλθει ακόμα. Κι αυτό διότι δεν έκανε καμία προσπάθεια να επαναπροσδιορίσει ιστορικά τον ρόλο της. Η ψυχολογία του ηττημένου εξακολουθεί να διέπει τις γενιές των Ελλήνων από το 1922 και ύστερα, υπονομεύοντας συστηματικά κάθε πολιτική μεταρρύθμιση που επιχειρήθηκε στη χώρα μας. Αυτό είναι το πρώτο από τα μεγάλα προβλήματα που δεν μας επιτρέπουν να προχωρήσουμε ως λαός: έχουμε υιοθετήσει μια λανθασμένη ιστορική αφήγηση. Αυτή την αφήγηση πρέπει να την αποδομήσουμε και να επανακαθορίσουμε.

Το δεύτερο μέγα πρόβλημα της σύγχρονης Ελλάδας έχει να κάνει με την πολιτική κουλτούρα που μας κληρονόμησε η δευτέρας κατηγορίας κοινωνική μας θέση εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Το Ελληνικό Κράτος που δημιουργήθηκε και αναγνωρίστηκε διεθνώς από το 1832 και μετά επιχείρησε να ενσωματώσει τους νομικούς, πολιτικούς και επιστημονικούς θεσμούς της Δύσης. Υποδυόμενοι τους αναγεννημένους αρχαίους Έλληνες, τους θεμελιωτές του ευρωπαϊκού πολιτισμού, ήταν φυσικό να θεωρηθεί ότι μπορούσαμε να υιοθετήσουμε άμεσα στους πολιτικούς θεσμούς της Δύσης. Αυτό που συνέβη ήταν μια παρωδία. Η σύγχρονη Ελλάδα υιοθέτησε όλα τα εξωτερικά γνωρίσματα ενός σύγχρονου (modern) δυτικού κράτους, χωρίς όμως να καταστεί ποτέ ένα πραγματικά δυτικό (western) κράτος. Η πολιτική κουλτούρα των Ελλήνων δεν επέτρεψε, ούτε επιτρέπει, την δημοκρατική λειτουργία ενός κεντρικού κράτους με ισχυρούς θεσμούς, το οποίο δεσμεύεται να υπηρετεί τους πολίτες βάσει ενός σαφούς και απαράβατου από όλες τις πλευρές κοινωνικού συμβολαίου.

Η κληρονομημένη από την Οθωμανική περίοδο δυσπιστία στην κεντρική εξουσία και ο κοινοτισμός οδήγησαν στη δημιουργία ενός διεφθαρμένου κράτους. Οι αναλύσεις για τις αιτίες της διαφθοράς και της αναποτελεσματικότητας του Ελληνικού Κράτους που έχουν γίνει κατά καιρούς από ειδικούς και μη είναι πολλές και ως επί το πλείστον ακριβείς. Αλλά ενώ η ανάλυση του προβλήματος βρίσκει τους περισσότερους από τους αναλυτές σύμφωνους, είναι η σύνθεση μιας λύσης που αφήνει τους πάντες αμήχανους. Και τώρα τι κάνουμε λοιπόν; Πώς «αλλάζουμε» τον εαυτό μας και την χώρα μας; Πώς γινόμαστε μια πραγματική ευρωπαϊκή χώρα;

Αυτό που είναι σημαντικό να καταλάβουμε όλοι είναι ότι μια πολιτική κουλτούρα αιώνων δεν γίνεται να αλλάξει επειδή απλά «πρέπει». Το Ελληνικό Κράτος, όσο και να μεταρρυθμιστεί, θα παραμένει διεφθαρμένο και αναποτελεσματικό. Η μόνη λύση είναι να προσαρμοστεί το σύστημα διακυβέρνησης της Ελλάδας στην πολιτική κουλτούρα των Ελλήνων, δηλαδή στην καχυποψία τους για τον κεντρικό κράτος και στον κοινοτισμό τους. Όταν το πόδι δεν χωράει στο παπούτσι αλλάζουμε το παπούτσι και όχι το πόδι.

 Ένα εναλλακτικό πολιτειακό μοντέλο για την Ελλάδα

Να ποιοι είμαστε λοιπόν: απόγονοι Βυζαντινών, πνευματικά παιδιά της ελληνιστικής οικουμένης. Αν και υπήρξαν, και υπάρχουν, Έλληνες που δεν ήταν χριστιανοί ορθόδοξοι, η ορθοδοξία – καλώς ή κακώς –επέδρασε ως κυρίαρχη ιδεολογία καταλυτικά ώστε πολλές αρχαιοελληνικές ιδέες για τον άνθρωπο, το σύμπαν και την κοινωνία να μετασχηματιστούν σε κάτι άλλο: σε εκείνο που την ίδια στιγμή μας ξεκόβει από τους αρχαίους αλλά και μας συνδέει με αυτούς. Χωρίς αμφιβολία, κλασσικό παρελθόν της Ελλάδας, η φιλοσοφία της, η αρχιτεκτονική της, είναι κληρονομιά ολόκληρης της ανθρωπότητας και όχι ιδιοκτησία μας. Ωστόσο έχουμε το μοναδικό προνόμιο να μιλάμε ελληνικά και να κατοικούμε στην ίδια χώρα με εκείνους τους αρχαίους. Υπό αυτή την έννοια, από  ιστορικό ατύχημα και μόνο, είμαστε όντως οι πλησιέστεροι πνευματικοί συγγενείς των αρχαίων Ελλήνων, μια συγγένεια που μας καθιστά εν δυνάμει κοινωνούς ενός αρχαίου πολιτισμού που δεν θα πάψει ποτέ να αφορά τον άνθρωπο σε όποια εποχή κι αν ζει.

Ωστόσο, όπως είδαμε, από την εποχή της κλασσικής Ελλάδας έως σήμερα ο ελληνισμός έχει υποστεί κοσμοϊστορικές μεταμορφώσεις. Δεν είμαστε παιδιά ούτε της Αναγέννησης ούτε του Διαφωτισμού. Είμαστε όμως ένας λαός δημοκρατικός με έντονα τα κοινοτικά συναισθήματα. Η πολιτειακή οργάνωση που μας ταιριάζει περισσότερο είναι εκείνη που αντανακλά αυτά τα χαρακτηριστικά. Εκατόν ογδόντα χρόνια προσπάθειας να φτιαχτεί ένα δυτικού τύπου κεντρικό κράτος έχουν οδηγήσει σε αλλεπάλληλες εθνικές τραγωδίες. Πρέπει επιτέλους να αλλάξουμε το πολιτειακό μας σύστημα.

Εξήγησα πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει στην Ελλάδα το Ελάχιστο Κράτος. Ωστόσο μια πολιτειακή μεταρρύθμιση θα μπορούσε να προχωρήσει βαθύτερα, και να αναγνωρίσει την κοινοτικότητα των Ελλήνων. Με άλλα λόγια, η Ελλάδα θα μπορούσε να μετεξελιχθεί σε μια ομόσπονδη χώρα αποτελούμενη από καντόνια κατά το Ελβετικό πρότυπο.

Σε ένα τέτοιο πολιτειακό μοντέλο η κεντρική κυβέρνηση θα αποτελούνταν μόνον από τέσσερα υπουργία: άμυνας, διαχείρισης φυσικών καταστροφών και ασφάλειας, και οικονομικών. Το ομοσπονδιακό υπουργείο οικονομικών θα διαχειριζόταν μόνον τους φόρους που θα εισέπραττε η ομοσπονδιακή κυβέρνηση για να συντηρεί τα τέσσερα υπουργεία της. Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση θα είχε έναν Προεδρεύοντα, ο οποίος θα ψηφιζόταν από όλους του πολίτες, και δύο πολιτειακά όργανα, ένα Εθνικό Ομοσπονδιακό Κοινοβούλιο και ένα Συμβούλιο Προέδρων των Καντονίων. Αποφάσεις που αφορούν σε ομοσπονδιακά θέματα θα λαμβάνονταν από το Συμβούλιο των Προέδρων βάση ομοσπονδιακών νόμων που θα ψηφίζονταν από το Εθνικό Ομοσπονδιακό Κοινοβούλιο. Οι νόμοι αυτοί θα αφορούσαν αποκλειστικά σε θέματα αρμοδιότητας των ομοσπονδιακών υπουργείων. Τα ανώτατα δικαστήρια (Άρειος Πάγος, Συμβούλιο Επικρατείας) θα γίνονταν ομοσπονδιακά δικαστήρια.

Τα καντόνια θα ήταν ανεξάρτητα και υπεύθυνα για όλα τα άλλα και θα αποφάσιζαν με ένα μείγμα αντιπροσωπευτικής και άμεσης δημοκρατίας τις πολιτικές τους.  Ένα ομοσπονδιακό πολιτειακό μοντέλο θα έκανε πράξη την αποκέντρωση των εξουσιών και θα έδινε την δυνατότητα στους πολίτες των καντονίων να νιώσουν ότι ο μόχθος τους δεν απορροφάται στα σεντούκια ενός απομακρυσμένου κράτους, αλλά συμβάλλει παραγωγικά στην οικονομική και κοινωνική πρόοδο της περιοχής τους.

(Το επόμενο δοκίμιο της σειράς “Δοκίμια για την Ελληνική Κρίση” θα δημοσιευθεί στο παρόν ιστολόγιο το επόμενο Σάββατο. Μπορείτε να κατεβάσετε την πλήρη σειρά με ελευθερία διακίνησης της στο Διαδίκτυο υπό τα Creative Commons κάνοντας κλικ εδώ)

Για πολλούς η «δημοκρατία» ταυτιζόταν με την αριστερά. Ακόμα και σήμερα ακούω πολλούς να λένε «είμαι δημοκράτης», εννοώντας «είμαι αριστερός.» Αυτό βεβαίως είναι μια παρανόηση όρων που σχετίζεται εν πολλοίς με τον Εμφύλιο[1]. Η έννοια της δημοκρατίας που έχουν στο νου τους οι σοσιαλιστές και οι κομμουνιστές δεν έχει καμία σχέση με την αρχαιοελληνική σημασία της λέξης. Αυτό που εννοούν είναι μια αβασίλευτη κοινοπολιτεία (republic) απόλυτα ελεγχόμενη από τους ίδιους. Συχνά μάλιστα χρησιμοποιούν τον πλεονεκτικό όρο «λαοκρατία»[2] για να διαφοροποιηθούν.

Αυτός ήταν και ο λόγος που δεν έγινα ποτέ αριστερός. Τα ένστικτά μου είναι από γεννησιμιού μου αντιεξουσιαστικά. Με ενοχλεί ενστικτωδώς η εξουσία, σε κάθε της μορφή ενώ με εμπνέουν η ατομική ελευθερία και το αυτεξούσιο του καθενός να διαλέξει και να πράξει αυτό που θέλει, εφ΄ όσον δεν ενοχλεί και δεν αδικεί κανέναν. Δεν θα μπορούσα να ζήσω σε μια κοινωνία χωρίς ελευθερία έκφρασης και η ελληνική αριστερά – όπως και η ελληνική δεξιά, και όλες οι ιδεολογίες που επιδιώκουν τον έλεγχο της κοινωνίας από το κράτος –θεωρεί την ελευθερία της ατόμου ως εμπόδιο στη δημιουργία του κρατικιστικού παραδείσου που ματαίως υπόσχεται. Γιατί «ματαίως»; Γιατί όπως πολύ σοφά είχε πει κάποτε η μεγάλη μεταρρυθμίστρια πρωθυπουργός της Βρετανίας Μάργκαρετ Θάτσερ, «το πρόβλημα με τον σοσιαλισμό είναι ότι αργά ή γρήγορα τα λεφτά των άλλων τελειώνουν».

Όταν η οικονομία και η ιδεολογία συγκρούονται νικητής βγαίνει πάντα η οικονομία. Κι όποιος έχει αμφιβολία για αυτό ας ρωτήσει τα εκατομμύρια των Ανατολικοευρωπαίων που υπέφεραν επί δεκαετίες υπό τον κομμουνιστικό ζυγό. Ή, ας δει πού έφτασε η Ελλάδα σήμερα, ονειρευόμενη τον σοσιαλιστικό παράδεισο με τα λεφτά των άλλων που της υποσχέθηκε το ΠΑΣΟΚ και δεν έκανε τίποτα για να τον αλλάξει η ΝΔ. Ωστόσο, δεν είναι μόνο η οικονομία και οι νόμοι της αγοράς που έρχονται σε σύγκρουση με τις ιδεολογίες που υποστηρίζουν ένα ισχυρό κράτος και μια «κοινωνία συνοχής». Η ίδια η έννοια της κοινωνίας δεν πρέπει να λαμβάνεται ως κάτι de facto, αλλά να αμφισβητείται.

Αναρωτιόμαστε γιατί υπάρχει τόσος «ατομικισμός» και συχνά, με ρομαντική κάπως διάθεση, θα θέλαμε οι άνθρωποι να ήταν «καλύτεροι» και πιο «αλτρουιστές». Σε στιγμές σαν κι αυτές νοιώθουμε μάλιστα ιδιαίτερα αλτρουιστές. Φυσικά, όταν προταθεί να ανοίξει μια χωματερή δίπλα μας βγαίνουμε στους δρόμους να διαμαρτυρηθούμε και να απαιτήσουμε να πάει η χωματερή αλλού, σε κάποιους άλλους συμπολίτες μας. Γιατί αυτές οι αντιφάσεις; Μα γιατί δεν μπορούμε να δεχτούμε το απλό γεγονός ότι η «κοινωνία» είναι ένας τεχνητός όρος και όχι κάτι πραγματικό. Πέρα από το στενό κύκλο της οικογένειας ο ανθρώπινος αλτρουισμός εξασθενεί πολύ γρήγορα μέχρι που παύει να υφίσταται.  Στην πραγματικότητα αυτό που υπάρχει είναι άτομα που μέσα από τις ατομικές τους ενέργειες και αποφάσεις καθοδηγούν, έμμεσα, την εξέλιξη του συνόλου. Ο Άνταμ Σμιθ είχε πει ότι δεν είναι η καλοσύνη του χασάπη ή του φούρναρη που μας φέρνουν να φάμε αλλά η επιδίωξη του προσωπικού τους συμφέροντος. Δεν υπάρχει τίποτα απολύτως το ανήθικο σε αυτό. Η ύψιστη ηθική υποχρέωση του ανθρώπου είναι να κάνει ότι το καλύτερο για τον εαυτό του και τους οικείους του χωρίς να βλάπτει κανέναν.

Διόλου τυχαίο λοιπόν που στο επίκεντρο όλων των πολιτικών φιλοσοφιών της δυτικής σκέψης βρίσκεται το άτομο: πώς να διαφεντεύουμε την ύπαρξή μας όντας ταυτόχρονα μόνοι αλλά και υποχρεωμένοι να ανταλλασσόμαστε με άλλους; Με άλλα λόγια, ποια πρέπει να είναι η σχέση του ενός με τους άλλους και – το κυριότερο -  ποιος θα αποφασίζει για τα όρια, δηλαδή για τους νόμους που θα διέπουν αυτή τη σχέση; Πώς μπορούμε να συνυπάρξουμε ειρηνικά και να κάνουμε αμοιβαία ωφέλιμες συναλλαγές με ίσους όρους; Πώς μπορούμε να φέρουμε σε αρμονία την ατομικότητα με την συλλογικότητα; Αυτά είναι τα κεντρικά ερωτήματα της πολιτικής φιλοσοφίας και από τις απαντήσεις που δίνει εξαρτάται αν θα υπάρξουν η ελευθερία, ειρήνη και δικαιοσύνη.

Λεβιάθαν και κοινωνικό συμβόλαιο

Πριν τριακόσια περίπου χρόνια ο Thomas Hobbes προσπάθησε να δώσει μια απάντηση σε όλα αυτά. Επιχειρώντας να διατυπώσει μια μη-θεολογική νομιμοποίηση της μοναρχίας στην Ευρώπη πρότεινε στο βιβλίο του με τον τίτλο «Λεβιάθαν» την ιδέα του «κοινωνικού συμβολαίου». Ο Λεβιάθαν, το κράτος δηλαδή, είναι ένα σύστημα το οποίο εξουσιάζεται από μια ελίτ (τον βασιλέα, το κοινοβούλιο, κλπ.) και το οποίο αναλαμβάνει να ρυθμίσει ειρηνικά τις σχέσεις των ανθρώπων μέσα στην κοινωνία. Για να γίνει αυτό επισυνάπτεται ένα κοινωνικό συμβόλαιο ανάμεσα στην εξουσία και το λαό. Συμφωνούμε όλοι να περιορίσουμε τις ατομικές μας ελευθερίες εις αντάλλαγμα της έννομης τάξης, της προστασίας της ζωής και της περιουσίας μας. Η φυσική υλοποίηση του κοινωνικού συμβολαίου είναι το σύνταγμα. Ο Λεβιάθαν νομιμοποιείται έτσι ώστε να κατέχει το μονοπώλιο της βίας.

Αυτή, εν συντομία, είναι η ευρωπαϊκή αντίληψη για την πολιτική οργάνωση της κοινωνίας. Σε αυτό που διαφέρουν οι πολιτικές ιδεολογίες από τον Hobbes και μετά είναι για το ποιους όρους θα πρέπει να εγγράψουμε σε αυτό το κοινωνικό συμβόλαιο.

 Republic και δημοκρατία

Όλα τα πολιτικά συστήματα που προέκυψαν μέσα από τις Ευρωπαϊκές επαναστάσεις και μεταρρυθμίσεις των τελευταίων διακοσίων ετών αποτελούν αναδιατάξεις ή επαναναγνώσεις του κοινωνικού συμβολαίου που περιέγραψε ο Hobbes. Η αστική, κοινοβουλευτική δημοκρατία που διαδέχθηκε την απόλυτη μοναρχία επισύναψε κοινωνικά συμβόλαια μέσω συνταγμάτων ψηφισμένων από το λαό. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Αμερική, το μοντέλο διακυβέρνησης που επιλέχθηκε εμπνεύστηκε από την Ρωμαϊκή Δημοκρατία (republic).

Επειδή δεν έχουμε αντίστοιχη λέξη στη γλώσσα μας αξίζει να κατανοήσουμε καλύτερα την έννοια της λέξης «republic». Το Λατινικό res-public σημαίνει «δημόσιο πράγμα», δηλαδή ένα σύστημα διακυβέρνησης το οποίο «ανήκει» στο λαό και άρα ελέγχεται από τον λαό. Δεν είναι «δημοκρατία» με την αρχαιοελληνική έννοια, δηλαδή «η εξουσία του λαού». Το Ρωμαϊκό σύστημα ήταν ένα μεικτό σύστημα αντιπροσώπευσης πιο κοντά στο πολιτικό σύστημα της Σπάρτης, και όχι άμεσης δημοκρατίας όπως στην Αθήνα. Οι όροι «Ελληνική Δημοκρατία» που αναγράφονται στα διαβατήριά μας είναι παραπλανητικοί. Μια ορθότερη περιγραφή του πολιτεύματος θα ήταν «Ελληνική Κοινοπολιτεία», η πολιτεία δηλαδή την οποία όλοι μοιραζόμαστε και στην οποία όλοι συμμετέχουμε – όχι όμως ως πολίτες-νομοθέτες τύπου Αθηναϊκής Εκκλησίας του Δήμου, αλλά ως περιοδικοί και υπό συνθήκες ελεγκτές.

Το πολίτευμα της Ελλάδας είναι κοινοβουλευτικό, όπου η πλειοψηφία στο κοινοβούλιο αποφασίζει τους νόμους του κράτους. Στην κοινοβουλευτική δημοκρατία ενισχυμένης πλειοψηφίας ένα κόμμα μπορεί να σχηματίσει κυβέρνηση ακόμα κι αν έχει ποσοστό πολύ χαμηλότερο του 50%, δηλαδή όταν έχει ψηφιστεί από τη μειοψηφία του εκλογικού σώματος. Αυτό που μετράει είναι η σχετική πλειοψηφία στην καταμέτρηση των ψήφων η οποία όμως αρκεί για να δώσει την απόλυτη πλειοψηφία στο κοινοβούλιο. Συνεπώς, για να βγει ένα κόμμα κυβέρνηση στόχος είναι να το ψηφίσει ένα ικανό σύμφωνα με τον ισχύοντα εκλογικό νόμο, ποσοστό των πολιτών. Αυτό το ποσοστό μπορεί να εξαγοραστεί με αόριστες υποσχέσεις, ή – στην περίπτωση της Ελλάδας, με προσωρινές ή μόνιμες θέσεις στο δημόσιο.

Στις περισσότερο εξελιγμένες κοινοβουλευτικές δημοκρατίες της Ευρώπης οι υποσχέσεις αποτελούν δεσμεύσεις της κυβέρνησης η οποία κρίνεται από το βαθμό που τις υλοποιεί. Εκεί οι πολίτες, μη έχοντας προσωπικά επενδυμένα συμφέροντα στη διατήρηση της εκάστοτε κυβέρνησης, την ελέγχουν για την αποτελεσματικότητά της και την ανατρέπουν αν δεν τηρήσει τα υποσχεθέντα. Σε άλλες πάλι δημοκρατίες, όπως στη Δανία ή την Ελβετία, ο έλεγχος της κυβέρνησης από το λαό γίνεται και ενδιάμεσα των εκλογών, μέσω δημοψηφισμάτων ή άλλων επεμβάσεων τύπου μερικής συμμετοχικής δημοκρατίας.

Οι ολοκληρωτικές ιδεολογίες και τα ολοκληρωτικά πολιτεύματα του 20^ου αιώνα συγκρούστηκαν με τους θεσμούς της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας (ή της συνταγματικής μοναρχίας), σηκώνοντας ως σημαία τους την κατάργηση των προνομίων της κυρίαρχης ελίτ, η οποία ουσιαστικά ήλεγχε με τον έναν ή τον άλλον τρόπο το αποτέλεσμα των εκλογών. Ο φασισμός, ο ναζισμός, ο κουμμουνισμός στόχευσαν στην αποδυνάμωση, ή και στην εξαφάνιση ακόμα, των ελίτ που έλεγχαν την εξουσία (πλούσιοι γαιοκτήμονες, βιομήχανοι, αριστοκράτες, κλπ.). Η αντίθεσή τους προς τους πλούσιους και τον καπιταλισμό τα έκανε προσφιλή σε μεγάλες λαϊκές μάζες. Βεβαίως, όταν κατέλαβαν την εξουσία οι ολοκληρωτικές ιδεολογίες ξανάγραψαν τους όρους του κοινωνικού συμβολαίου κάνοντας τους σκληρότερους και πιο απάνθρωπους. Ο Λεβιάθαν φόρεσε στολή, μπότες και πηλίκο και έγινε ανεξέλεγκτος. Οι μάζες δεν απελευθερώθηκαν αλλά έγιναν ακόμα πιο υπόδουλες.

Η κατάρρευση των «δεξιών» ολοκληρωτικών καθεστώτων ύστερα από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και των «αριστερών» με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου βρήκε ως νικητή την κοινοβουλευτική δημοκρατία δυτικού τύπου.

Η ανατολική Ευρώπη διαθέτει πλέον κοινοβούλια και κόμματα, όπως ακριβώς και η δυτική. Οι βασιλικοί οίκοι που παραμένουν ως ιστορικά απολιθώματα σε αρκετές Ευρωπαϊκές χώρες δεν εξασκούν καμιά ουσιαστική εξουσία. Η «Δύση», όπως αυτή νοείται σήμερα (στην Ευρώπη και στις κατ΄ εξοχήν ευρωπαϊκής καταγωγής χώρες της Αμερικής, Αφρικής και Ωκεανίας, συμπεριλαμβανομένης όμως και της ασιατικής Ιαπωνίας) κυβερνάται σήμερα μέσω του κοινοβουλευτισμού. Ο κοινοβουλευτισμός του 21^ου αιώνα είναι η πιο εξελιγμένη μορφή αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Σε σύγκριση με το παρελθόν οι πολίτες του σήμερα είναι περισσότερο σπουδασμένοι, έχουν πρόσβαση σε πληροφορίες, και είναι πιο ενδυναμωμένοι ώστε να ελέγχουν καλύτερα και αποτελεσματικότερα τα κοινοβούλια και την εξουσία.

 Κοινοβουλευτισμός και άμεση δημοκρατία

Ως φρένο στην εξουσία των κοινοβουλίων και την διαπλοκή των κυβερνώντων με τους πλούσιους ή τις συντεχνίες προτείνεται συχνά η «άμεση δημοκρατία» σε διάφορους βαθμούς, κυρίως όμως μέσω των δημοψηφισμάτων. Οι προτάσεις αυτές προέρχονται κυρίως από την αριστερά. Αυτό δείχνει εν μέρει πόσο αθεράπευτη είναι η αριστερή ιδεολογία που υποδύεται να απαιτεί την απευθείας συμμετοχή μεγάλων «λαϊκών» μαζών, ενώ στην πραγματικότητα αυτό που επιθυμεί είναι να τις ελέγξει[3]. Ωστόσο, υπάρχουν και πολλοί οι οποίοι επιθυμούν ειλικρινώς και άνευ υστεροβουλίας τα δημοψηφίσματα, ή την άμεση δημοκρατία, εξαιτίας του ρομαντικού ιδεαλισμού τους.

Το κακό με τα δημοψηφίσματα είναι δημιουργούν χειρότερα προβλήματα από αυτά που λύνουν. Δίνουν τη δυνατότητα στην πλειοψηφία να επιβάλλεται στην μειοψηφία. Έτσι έχουμε ένα πολύ χειρότερο σύστημα, αυτό της δικτατορίας της πλειοψηφίας. Οι πολλοί καταλήγουν τα καταπιέζουν τους λίγους. Η άμεση δημοκρατία απειλεί τις μειοψηφίες με αφανισμό και, ως συνέπεια, τις αναγκάζει να υπονομεύουν διαρκώς το πολιτικό σύστημα. Ο κοινοβουλευτισμός προστατεύει τα δικαιώματα των μειοψηφιών και για αυτό είναι το λιγότερο κακό πολιτικό σύστημα που μπορούμε να έχουμε.

Επιπλέον, όπως μας έχει διδάξει η ιστορία, η άμεση δημοκρατία αλώνεται πολύ πιο εύκολα από δημαγωγούς. Η Αθηναϊκή Δημοκρατία αποτέλεσε εξαίρεση στον κανόνα αυτό μόνον κατά τη διάρκεια που κυβερνούσε την Αθήνα ο Περικλής, η μεγαλύτερη πολιτική διάνοια της αρχαιότητας. Μετά το θάνατό του η Δημοκρατία άρχισε να ξεφτίζει μέχρι που έγινε ένα φάντασμα του εαυτού της. Η άμεση δημοκρατία οδηγεί σε ολιγαρχία, οχλοκρατία και τέλος δικτατορία. Ίσως και για αυτό το λόγο την προτείνουν οι αριστεροί και κυρίως οι κομμουνιστές.

Στην πραγματικότητα είναι προτιμότερο να έχουμε μέτριους ή και κακούς πολιτικούς τους οποίους να βρίζουμε, να κατηγορούμε και να ξεφορτωνόμαστε με την ψήφο μας, παρά να έχουμε «φωτισμένους» ρήτορες και δημαγωγούς σε μια άμεση δημοκρατία που θα παρασύρουν τον κόσμο σε λάθος αποφάσεις.

Η μόνη ορθή οδός για την βελτίωση του κοινοβουλευτισμού είναι τελικά η μείωση του κράτους. Όπως θα προσπαθήσω να δείξω, όσο μεγαλύτερο είναι το κράτος και όσο περισσότερο ελέγχει την οικονομία τόσο πιο μεγάλη διαφθορά θα υπάρχει. Ο πειρασμός των πολιτικών και των επιχειρηματιών που έχουν σχέσεις μαζί τους να βάλουν χέρι στο κράτος και τα ταμεία του μεγαλώνει όσο το κράτος αποκτά μεγαλύτερη ισχύ και επιρροή. Φρίττω όταν ακούω ότι η Ελλάδα χρειάζεται «ισχυρότερο» κράτος. Αυτό που χρειαζόμαστε είναι ένα μικρότερο κράτος, και όσο πιο αδύναμο γίνεται.

Φορολόγηση και ελευθερία

Το να μην πληρώνει κάποιος τους φόρους του είναι σίγουρα ένα έγκλημα. Ωστόσο υπάρχει ένα έγκλημα πολύ χειρότερο από την φοροδιαφυγή: η φορολογία. Η φορολογία είναι ισοδύναμη με τη ληστεία, όπου ληστής είναι το κράτος. Το κράτος εξασκώντας το μονοπώλιο της βίας εξαναγκάζει τους πολίτες να παραδώσουν μέρος της περιουσίας τους σε αυτό. Οι πολίτες έχουν το φυσικό δικαίωμα να αμύνονται στη ληστεία της ιδιωτικής τους περιουσίας από όπου κι αν προέρχεται. Συνεπώς για να υπάρξει φορολόγηση που θα είναι ανεκτή από τους πολίτες θα πρέπει να προϋπάρξουν δύο βασικές προϋποθέσεις. Πρώτον, η φορολογία να είναι η ελάχιστη δυνατή, και η οποία θα χρηματοδοτεί ένα ελάχιστο κράτος. Δεύτερον, οι πολίτες να έχουν το δικαίωμα να εξασκήσουν αποτελεσματικό και δημοκρατικό έλεγχο στο κράτος που τους φορολογεί.

Ένα μεγάλο κράτος (π.χ. το σκανδιναβικό σοσιαλιστικό μοντέλο) δικαιολογεί την υψηλή φορολόγηση των πολιτών του για δύο κυρίως λόγους. Ο πρώτος ονομάζεται «αναδιανομή», δηλαδή το κράτος αναλαμβάνει να εξισορροπήσει τις κοινωνικές ανισότητες παίρνοντας λεφτά από τους πλούσιους και δίνοντάς τα στους φτωχούς. Ο δεύτερος λόγος αφορά στην παροχή κρατικών υπηρεσιών υψηλής ποιότητας, π.χ. άριστα σχολεία, νοσοκομεία, κοινωνική μέριμνα, κλπ., αλλά και στη χρηματοδότηση έργων υποδομής εθνικής σημασίας, όπως και στην χρηματοδότηση της τέχνης ή της επιστήμης.

Στην Ελλάδα έχουμε την χειρότερη μορφή μεγάλου κράτους. Εδώ το κράτος δεν παρέχει στους φορολογούμενους τις υπηρεσίες που τους οφείλει αλλά χρησιμοποιεί τα χρήματα τους για να εξυπηρετήσει τον εαυτό του. Έχουμε δηλαδή ένα φεουδαρχικού τύπου κράτος εναντίον του οποίου οι Έλληνες φορολογούμενοι ορθώς αμύνονται μέσω της φοροδιαφυγής.

Επειδή η φορολόγηση των πολιτών είναι το πιο σημαντικό ζητούμενο για την ύπαρξη του Κράτους οφείλουμε να την εξετάσουμε από όλες τις σκοπιές, την ιδεολογική, την οικονομική και την ηθική. Όπως εξήγησα μια από τις δικαιολογίες για φορολόγηση είναι η αναδιανομή του πλούτου. Το Κράτος αναλαμβάνει να εισπράξει χρήματα από τους πολίτες με την υποχρέωση να τα ξαναδώσει πίσω με τρόπο ώστε να ωφελούνται όλοι. Ποιος όμως ελέγχει ότι το Κράτος θα κάνει την αναδιανομή αυτή με τον σωστό ή δίκαιο τρόπο; Και ποιος, τελικά, είναι ο «σωστός» ή «δίκαιος» αυτός τρόπος; Πού βρίσκονται οι καλοί άγγελοι που θα σκεφτούν το καλό της κοινωνίας και όχι το δικό τους όταν κάθονται πάνω σε ένα βουνό από χρήματα των άλλων;

Οι αποφάσεις για την αναδιανομή των φόρων λαμβάνονται από την εκτελεστική εξουσία, δηλαδή την εκάστοτε κυβέρνηση. Δεν θα πρέπει λοιπόν να μας εκπλήσσει ότι η κάθε κυβέρνηση, οποιουδήποτε κράτους, έχει προς συμφέρον της να χρησιμοποιήσει τον πλούτο που αφαίρεσε εξαναγκαστικά από τους πολίτες της για να διατηρηθεί στην εξουσία.

Όσο περισσότερο ελέγχουν την εξουσία οι πολίτες τόσο περισσότερο η κυβέρνηση αυτή θα προσπαθήσει να κάνει μια δίκαιη αναδιανομή. Το αντίθετο είναι επίσης αληθές, κάτι που συμβαίνει στην Ελλάδα από ιδρύσεως του κράτους μας. Ο μη έλεγχος της εξουσίας από τους πολίτες θα οδηγεί πάντα σε ρήξη τους πολίτες με το πολιτικό σύστημα. Κι όπως μας έχει διδάξει η ιστορία όταν συμβαίνει κάτι τέτοιο, αργά ή γρήγορα, το πολιτικό σύστημα θα καταρρεύσει. Ο «υπαρκτός σοσιαλισμός» κατέρρευσε για αυτούς ακριβώς τους λόγους. Το ίδιο και ο «Ελληνικός σοσιαλισμός» των τελευταίων τριάντα χρόνων. Κάποια στιγμή τα λεφτά των άλλων πάντα τελειώνουν.

Όσο μεγαλύτερο το Κράτος τόσο περισσότερους πόρους καταναλώνει. Στο τέλος, όπως στην περίπτωση της χώρας μας, το Κράτος γίνεται τόσο γιγάντιο που αντί να υπηρετεί την κοινωνία την απομυζά. Η κοινωνία γίνεται υπόδουλη στο Κράτος, αφού οι φόροι των πολιτών αναλώνονται στην χρηματοδότησή του. Το αδηφάγο Κράτος αρχίζει τότε να δανείζεται στο όνομα των πολιτών του υποθηκεύοντας το μέλλον τους.

Η μεγάλη διαφθορά των πολιτικών και των επιχειρηματικών κύκλων που συμβιώνουν με το μεγάλο Κράτος είναι απόρροια του μεγέθους του Κράτους. Όσο μεγαλύτερη η πίττα τόσο μεγαλύτερη η αδιαφάνεια και η διαφθορά. Οι κοινοβουλευτικές δημοκρατίες της Δύσης γιγάντωσαν το κράτος με αποτέλεσμα να βουλιάζουν οι κοινωνίες μας στα χρέη και στη διαφθορά. Αντί να γίνεται αναδιανομή των φόρων και επιστροφή τους στους πολίτες οι φόροι αναλώνονται από το ίδιο το Κράτος και τους ημέτερούς του. Πρόκειται για μια στυγνή ληστεία με κοινοβουλευτική νομιμοποίηση. Αυτός είναι ο καπιταλισμός των ημετέρων, συχνά ονομαζόμενος παραπλανητικά ως «σοσιαλδημοκρατία», όπου οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι και φτωχοί φτωχότεροι. Αυτό είναι το πολιτικό σύστημα που πρέπει να αλλάξει αν θέλουμε να έχουμε περισσότερη ελευθερία ως άτομα και ως πολίτες.

 Ο σοσιαλισμός στον αντίποδα της κοινωνικής αλληλεγγύης

Υπάρχουν πολλοί οι οποίοι θεωρούν ότι η ιδεολογία του σοσιαλισμού είναι πιο «ανθρώπινη» από τις ιδέες της ελεύθερης αγοράς επειδή περιορίζει τον εγωισμό του ατόμου και δίνει έμφαση στο ευρύτερο «κοινωνικό» καλό.

Οι σοσιαλιστές, και γενικά οι αριστεροί, υποδυόμενοι τους αλτρουιστές δικαιολογούν την αιτία ενός μεγάλου κράτους το οποίο ελέγχει και ρυθμίζει τα πάντα. Είδαμε το πρόβλημα με το μεγάλο κράτος και την έλλειψη δημοκρατίας. Ας δούμε όμως τώρα μήπως, τελικά, αξίζει να θυσιάσουμε τη δημοκρατία στο βωμό της κοινωνικής συλλογικότητας, όπως μας καλούν να πράξουμε οι σοσιαλιστές.

Η οικονομική κρίση στην Ελλάδα απέδειξε πόσο λάθος κάνουν οι σοσιαλιστές. Εκείνοι που κυριολεκτικά έζησαν και ζουν τον ονειρικό Ελληνικό σοσιαλισμό είναι οι δημόσιοι υπάλληλοι οι οποίοι απολαμβάνουν υψηλότατες αποδοχές σε σχέση με την χαμηλότατη παραγωγικότητά τους και συνταγματικά κατοχυρωμένη μονιμότητα τους.  Καθώς η δανειακές ανάγκες της χώρας απαίτησαν να μειωθούν οι αποδοχές τους οι δημόσιοι υπάλληλοι επαναστάτησαν εναντίον της υπόλοιπης κοινωνίας. Μαζί με αυτούς επαναστάτησαν και οι πολλές και ποικίλλες κοινωνικές ομάδες ειδικών συμφερόντων οι οποίες είχαν εξασφαλίζει προνόμια από το σοσιαλιστικό κράτος του ΠΑΣΟΚ και της ΝΔ.  Οι δημόσιοι υπάλληλοι δεν θέλουν να μειωθούν οι αποδοχές τους και, ουσιαστικά, ζητούν να φορολογηθεί ο ιδιωτικός τομέας και οι  εργαζόμενοι σε αυτόν ώστε να καλυφθούν οι μισθοί τους. Ιδού ο υποτιθέμενος σοσιαλιστικός αλτρουισμός και σε ποια επίπεδα εγωισμού οδηγεί τους ανθρώπους. Ας δούμε όμως πώς ο σοσιαλισμός διαφθείρει και το εργατικό κίνημα.

Ο συνδικαλισμός και το οργανωμένο εργατικό κίνημα είναι το μόνο μέσον που έχουν οι εργαζόμενοι για να διαπραγματευτούν με τους εργοδότες τους. Αλλά υπάρχουν δύο, εντελώς διαφορετικά, είδη συνδικαλισμού. Το ένα αφορά στον ιδιωτικό τομέα και το άλλο στον δημόσιο. Στον ιδιωτικό τομέα οι συνδικαλιστές αναγνωρίζουν ότι υπάρχει ένα μέγιστο όριο μέχρι το οποίο μπορούν να διαπραγματευτούν. Αν η επιχείρηση πάψει να είναι κερδοφόρος τότε θα κλείσει (ή θα πάει αλλού), με αποτέλεσμα οι εργαζόμενοι να μείνουν άνεργοι. Επίσης αυτοί με τους οποίους διαπραγματεύονται, οι εκπρόσωποι της εργοδοσίας, έχουν συμφέρον να διαπραγματευτούν σκληρά με τους εκπρόσωπους των εργαζομένων.

Ο συνδικαλισμός στο δημόσιο είναι διαφορετικός. Πρώτον οι εργαζόμενοι γνωρίζουν ότι δεν υπάρχουν «όρια» στα οποία πρέπει να σταματήσουν. Το κράτος-εργοδότης έχει, θεωρητικά, τη δυνατότητα να δανείζεται εις άπειρον (να τυπώνει χρήματα, για παράδειγμα) και να ικανοποιεί έτσι τις απαιτήσεις των συνδικαλιστών του δημοσίου. Όταν μάλιστα οι δημόσιοι υπάλληλοι έχουν νομοθετικά κατοχυρωμένη μονιμότητα δεν τίθεται ούτε καν ζήτημα να μείνουν άνεργοι.  Επίσης, αυτοί που διαπραγματεύονται με τους εκπροσώπους των δημοσίων υπαλλήλων έχουν συμφέρον να ικανοποιήσουν τα αιτήματα τους, έστω και με μεγάλο κόστος για το δημόσιο. Αυτό συμβαίνει επειδή οι «εκπρόσωποι» του κράτους βρίσκονται εκεί χάρη στην πολιτική ισχύ και τους ψήφους που τους παρέχουν τα οργανωμένα συνδικάτα του δημοσίου. Τις τελευταίες δεκαετίες βλέπουμε στις δυτικές χώρες (κι όχι μόνο στην Ελλάδα) τον συνδικαλισμό στον ιδιωτικό τομέα να αδυνατίζει κάθε χρόνο. Ως αποτέλεσμα, οι εργαζόμενοι στον ιδιωτικό τομέα δεν έχουν εκπροσώπηση. Αλλά ακόμα και αν είχαν δεν θα είχαν ποτέ την ισχύ των δημοσίων υπαλλήλων για το λόγο που εξήγησα. Αυτό δεν είναι κακό για μια ελεύθερη οικονομία στην οποία οι άνθρωποι πρέπει να βρουν μέσω της διαπραγμάτευσης τον βέλτιστο τρόπο συνεργασίας.

Η σοσιαλιστική ιδεολογία των ελληνικών κυβερνητικών κομμάτων, επειδή ακριβώς αποσκοπεί στον έλεγχο της οικονομίας και της παραγωγής, επιζητεί να υπάρχουν μόνο κρατικές-εθνικοποιημένες εταιρίες και όλοι οι εργαζόμενοι να είναι δημόσιοι υπάλληλοι. Ακόμα και όταν «ιδιωτικοποιούνται» οι κρατικές εταιρίες και τα κρατικά μονοπώλια το σύνηθες είναι να εξακολουθεί το κράτος να εξασκεί κάποιο έλεγχο, είτε με εκπροσώπους στις νέες διοικήσεις είτε, φυσικά, με την απειλή νομοθετικών ρυθμίσεων οι οποίες θα υπονομεύουν τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα των μετόχων. Ο εναγκαλισμός των συνδικαλιστών του δημοσίου – και ευρύτερου δημοσίου – τομέα με τα ελληνικά κόμματα της αριστεράς είναι το επακόλουθο αυτής της ιδεολογίας. Αποτελεί πολιτική ειρωνεία το γεγονός ότι στην Ελλάδα η «δεξιά» (όπως εκπροσωπείται από την ΝΔ) έχει υιοθετήσει πλήρως την σοσιαλιστική ιδεολογία, κυρίως διότι ταίριαζε στον παραδοσιακό πατερναλισμό της. Δεξιά και Αριστερά έχουν συνομωτήσει μέσω της σοσιαλιστικού τύπου γιγάντωσης του κράτους στην κοινωνική αποσύνθεση της χώρας, καλλιεργώντας στους πολίτες μια κτηνώδη και μη-αλτρουιστική συμπεριφορά. Κι αυτό το είδαμε ολοζώντανα στην Ελλάδα με τον τρόπο που διεκδίκησαν «δικαιώματα» οι συνδικαλιστές του δημοσίου για τα μέλη τους, έστω και αν αυτή η διεκδίκηση οδηγούσε στην χρεοκοπία της χώρας.

 Το Ελάχιστο Κράτος[4]

Εξήγησα γιατί δεν πιστεύω στον σοσιαλισμό και στο μεγάλο κράτος. Θεωρώ ότι αμφότερα μετατρέπουν τον άνθρωποι σε ένα εγωπαθές υποχείριο της εξουσίας ενώ ταυτόχρονα υπονομεύουν την δημοκρατία. Ωστόσο, αν και αντιπαθώ την εξουσία και το κράτος δεν είμαι αναρχικός. Οι αναρχικοί πιστεύουν ότι είναι εφικτό να υπάρξει κατάλυση του κράτους και οι άνθρωποι να βρουν τρόπους ειρηνικής συμβίωσης δίχως την ανάγκη ενός κοινωνικού συμβολαίου με κάποια εξουσία. Δεν το πιστεύω αυτό και η ιστορία είναι γεμάτη παραδείγματα όπου η κατάλυση κάθε αρχής οδηγεί στην εξουσία του βιαιότερου. Αντίθετα δεν υπάρχει ούτε ένα παράδειγμα βιώσιμης αναρχικής κοινωνίας.

Το Κράτος είναι ένα αναγκαίο κακό για να υπάρξουν νόμοι και δικαιοσύνη. Είναι το μέγεθος του Κράτους το οποίο θεωρώ ότι πρέπει να αλλάξει – για όλους τους λόγους που ανέφερα. Το «ελάχιστο Κράτος» που θεωρώ ως την ηθικότερη και βέλτιστη επιλογή για τις δημοκρατίες τους μέλλοντος είναι θεματοφύλακας των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας και μόνον. Πέραν αυτού ουδέν. Γιατί όμως;

Διότι όντως το μόνο που πραγματικά χρειαζόμαστε από ένα Κράτος είναι η προστασία των δικαιωμάτων της ιδιοκτησίας και τίποτα περισσότερο. Η ιδιοκτησία αποτελεί τη βάση της οικονομικής ανάπτυξης και της προσωπικής ευημερίας. Όσα πολιτεύματα κατάργησαν την ιδιοκτησία οδήγησαν τις κοινωνίες τους στην καταστροφή.

Το Ελάχιστο Κράτος δεν επεμβαίνει στις οικονομικές επιλογές των πολιτών αλλά δημιουργεί τις προϋποθέσεις για τη λειτουργία μιας οικονομίας της αγοράς. Αυτό το κάνει με συγκεκριμένους τρόπους που δεν επεμβαίνουν στην προσωπική ελευθερία των πολιτών αλλά την προστατεύουν. Προστατεύει τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα ώστε οι άνθρωποι να μην κλέβουν. Επιβάλλει το νόμο προστασίας πνευματικών δικαιωμάτων και πατεντών ώστε να ενθαρρύνεται η δημιουργικότητα και η καινοτομία. Παρέχει νομικά συστήματα που εγγυώνται τα συμβόλαια. Επιβάλλει καθορισμένα μέτρα και σταθμά ώστε το εμπόριο να διεξάγεται χωρίς το φόβο ότι κάποιος σε κλέβει. Προσφέρει μια σταθερή παροχή νομίσματος η οποία είναι ασφαλής από τους παραχαράχτες. Οτιδήποτε υπερβαίνει τα ανωτέρω σημαίνει ότι το Κράτος αρχίζει να αφαιρεί μέρος των ατομικών μας ελευθεριών.

Υπάρχουν ωστόσο πολλοί οι οποίοι θα πουν ότι χρειαζόμαστε ένα μεγαλύτερο Κράτος από το «ελάχιστο» που περιέγραψα πιο πριν. Τρεις είναι οι συχνότεροι λόγοι που ένα «μεγάλο» Κράτος θεωρείται επιθυμητό, έστω κι αν επεμβαίνει και αφαιρεί ατομικά δικαιώματα στην ελευθερία και την ιδιοκτησία.

Ο πρώτος λόγος έχει να κάνει με συναλλαγές οι οποίες μπορούν να θεωρηθούν επικίνδυνες ή ανήθικες, για παράδειγμα τα ναρκωτικά. Ο αντίλογος είναι ότι κάθε φορά που μια κυβέρνηση απαγορεύει κάποια συναλλαγή η οποία κρίνεται επιθυμητή από κάποιους αυτοί οι κάποιοι (ναρκομανείς, έμποροι ναρκωτικών, κλπ.) συνεχίζουν τη συναλλαγή τους παράνομα. Από την παρανομία αυτή ζημιώνονται όλοι, όχι μόνον αυτοί που παίρνουν  λόγου χάρη τα ναρκωτικά, αλλά και οι υπόλοιποι που δεν τα παίρνουν αλλά πληρώνουν με ποικίλους τρόπους τις αρνητικές εξωτερικότητες της χρήσης ναρκωτικών (δημιουργία γκέτο ναρκωτικών, κόστος επανένταξης ναρκομανών στην κοινωνία, κλπ.). Συναφές με το λόγο αυτό είναι η προστασία του περιβάλλοντος. Θα ισχυριζόταν κανείς ότι μια ελεύθερη οικονομία δεν θα προστάτευε ποτέ το περιβάλλον. Αυτό είναι ένας μύθος. Το ανατολικό μπλοκ των κομμουνιστικών κρατών, των οποίων το σύστημα ήταν μια οικονομία απολύτως ελεγχόμενη από το κράτος, κατάστρεψε το φυσικό περιβάλλον των χωρών του με τον βαναυσότερο τρόπο. Το περιβάλλον καταστρέφεται διότι κράτη και κυβερνήσεις επεμβαίνουν για να ικανοποιήσουν τα διάφορα ισχυρά λόμπι, και ως αποτέλεσμα παίρνουν πολλές και αντιφατικές μεταξύ τους αποφάσεις.

Ο δεύτερος λόγος υπέρ ενός «μεγάλου» (ή έστω ενός κάπως μεγαλύτερου από το «ελάχιστο») κράτους έχει να κάνει με κρατικές επιδοτήσεις για την παροχή προϊόντων και υπηρεσιών όπως η υγεία και η παιδεία.

Είναι αλήθεια ότι η δημόσια εκπαίδευση έχει παίξει κρίσιμο ρόλο στην οικονομική ανάπτυξη. Ωστόσο θα πρέπει να αναρωτηθούμε, έτσι όπως έχει καταντήσει η δημόσια παιδεία στην Ελλάδα και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, αν είναι καιρός να σκεφτούμε εκ θεμελίων την παιδεία, όχι ως κοινωνικό αγαθό που το παρέχει το κράτος αλλά ως ένα ακόμα αγαθό σε μια ελεύθερη αγορά αγαθών και υπηρεσιών. Τα καλύτερα σχολεία είναι εκείνα για τα οποία οι γονείς πληρώνουν. Το ίδιο συμβαίνει και με την υγεία. Η ελεύθερη αγορά, όταν λειτουργεί ελεύθερα υπό την προστασία ενός ελάχιστου κράτους, θα βρεί γρήγορα την ισορροπία ανάμεσα στην προσφορά και τη ζήτηση.

Και οι φτωχοί; Εκείνοι που δεν έχουν λεφτά να αγοράσουν παιδεία ή υγεία; Η απάντηση είναι ότι η ελεύθερες αγορές είναι ο καλύτερος τρόπος για να καταπολεμηθεί η φτώχια. Η παροχή κοινωνικής πρόνοιας σε «φτωχούς» τους καταδικάζει σε μια ζωή εξαρτημένη από την πρόνοια, σε μια διηνεκή φτώχια. Αυτό έχει αποδείξει η εφαρμογή κοινωνικών προγραμμάτων στην Ευρώπη εδώ και δεκαετίες. Οι «φτωχοί» δεν βοηθήθηκαν. Αντίθετα αποκλείστηκαν από την κοινωνία, και εξορίστηκαν σε οικιστικά συμπλέγματα που μόνο με εφιάλτες μοιάζουν. Το γνωρίζω αυτό από πρώτο χέρι, αφού στα τέλη της δεκαετίας του 1980 ζούσα σε ένα τέτοιο μέρος στο Λονδίνο.

Ο κύριος λόγος που υπάρχει φτώχεια στον ανεπτυγμένο οικονομικά κόσμο είναι η ανεργία. Και ανεργία υπάρχει γιατί οι οικονομίες ελέγχονται σε μεγάλο βαθμό από το κράτος. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα οι τιμές των αγαθών και των υπηρεσιών να μην προσαρμόζονται γρήγορα στους κύκλους που κάνει η οικονομία. Έτσι όταν έχουμε ύφεση οι τιμές δεν πέφτουν αρκετά γρήγορα, με αποτέλεσμα οι επιχειρήσεις να αναγκάζονται να απολύσουν κόσμο. Αν θέλουμε να κάνουμε τον κόσμο καλύτερο πρέπει να βρούμε τον τρόπο να υπάρχει καλά αμειβομένη εργασία για όσους θέλουν να δουλέψουν. Κι αυτό δεν γίνεται ούτε με κρατικές επιχορηγήσεις ούτε με απορρόφηση σε έναν ελλειμματικό δημόσιο τομέα.

Το τρίτο επιχείρημα υπέρ του μεγάλου κράτους είναι η αναδιανομή του πλούτου μέσω της φορολογίας. Το κράτος φορολογεί για να προσφέρει έναν καλύτερο τρόπο ζωής σε όλους, φτιάχνοντας πάρκα, μουσεία, κλπ. Πέρα από την ανηθικότητα της φορολογίας το αποτέλεσμα που όλοι έχουμε ζήσει και ξέρουμε είναι ότι οι φόροι δεν πάνε εκεί που θα έπρεπε. Οι κυβερνώντες όταν πρέπει να χρησιμοποιήσουν τα λεφτά των άλλων για να ωφεληθούν άλλοι συνήθως προτιμούν να τα φάνε οι ίδιοι και οι φίλοι τους (τα λόμπι, οι συγγενείς, τα κομματικά στελέχη κλπ.).

Το ελάχιστο κράτος φορολογεί τόσο όσο χρειάζεται για να εκτελέσει τις βασικές λειτουργίες προστασίας των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων των πολιτών.  Μια δημοκρατική κοινωνία με ένα ελάχιστο κράτος να ενθαρρύνει την ελεύθερη οικονομία δεν αποτελεί ουτοπία. Αποτελεί το δικαιότερο και αποτελεσματικότερο σύστημα διακυβέρνησης για ελεύθερους ανθρώπους.

(Το επόμενο δοκίμιο της σειράς “Δοκίμια για την Ελληνική Κρίση” θα δημοσιευθεί στο παρόν ιστολόγιο το επόμενο Σάββατο. Μπορείτε να κατεβάσετε την πλήρη σειρά με ελευθερία διακίνησης της στο Διαδίκτυο υπό τα Creative Commons κάνοντας κλικ εδώ)